گزارش؛

شناسایی بیش از ۹ هزار گونه گیاهی و جانوری در کشور/ تنوع زیستی عامل بقای اکوسیستم ها

با وجود تعداد نسبتاً بالای گونه های گیاهی و جانوری و پیشرفت های نوین علمی در حوزه های مختلف، آینده تنوع زیستی در کشور با تهدیدات نگران کننده ای روبروست.

به گزارش خبرگزاری علم و فناوری از گیلان؛ تاکنون بیش از ۹ هزار گونه گیاهی و جانوری در ایران مورد شناسایی قرار گرفته اند که نشان از غنای تنوع زیستی در کشور و لزوم حفاظت مستمر از آن را دارد.

ده درصد از گونه های علفی و درختی شناخته شده در دنیا به درجات مختلف در معرض نابودی قرار دارند. اگرچه انقراض گونه ها یک چرخه طبیعی است، اما از زمان آغاز کشاورزی در ۱۰ هزار سال قبل، به همان شتابی که انسان به توسعه نامتوازن در سراسر کره زمین مشغول بوده، انقراض گونه ها نیز سرعت بیشتری پیدا کرده است، در این رهگذر و به سبب فعالیت های متنوع انسان روزانه با انقراض حدود ۱۰۰ گونه مواجه هستیم.

زیست شناسان اخطار کرده اند که اگر میزان جنگل زدایی، بیابان زایی و تخریب تالاب ها و مناطق ساحلی در مقیاس کنونی ادامه یابد، نزدیک به یک میلیون گونه از ۰.۵ تا ۳۰ میلیون گونه برآورد شده کره زمین، طی سه تا چهار دهه آینده منقرض خواهد شد.

سازمان جهانی یونسکو به منظور جلب توجه عمومی و ایجاد آگاهی های لازم درباره گونه های مختلف گیاهی و جانوری و کاهش روند انقراض آنها سال ۲۰۱۰ را با شعار «تنوع زیستی ادامه بقای ماست» سال جهانی تنوع زیستی نام نهاد. به طور کلی هرچه میزان تنوع زیستی بالاتر باشد، قابلیت پایداری، حفظ و تسلسل یک اکوسیستم نیز بالاتر است. آمریکا و ونزوئلا از بالاترین سطح تنوع زیستی در مقایسه با سایر کشورهای جهان برخوردار می باشند و پس از آنها کشورهای اکوادور، هند، استرالیا، مکزیک، چین، پرو، اندونزی، کلمبیا و برزیل به ترتیب رتبه های دوم تا دهم را به خود اختصاص داده اند.

تعریف تنوع زیستی

تنوع زیستی به هر گونه تغییر بین موجودات زنده در تمامی منابع مانند منابع خشکی، دریایی و سایر اکوسیستم های آبی و فرایندهای اکولوژیکی گفته می شود. به طور کلی تنوع زیستی غنا و ترکیب موجودات را در سه سطح تنوع ژنتیکی (تفاوت های ژنی و ژنوتیپ های بین یک گونه و میان گونه ها)، تنوع گونه ای (تنوع در یک گستره معین) و تنوع اکوسیستمی (اجتماعات گونه ها و روابط متقابل آنها با محیط زیست فیزیکی و تنوع عظیم آنها در گستره زمین) مطالعه می کند.

ارزیابی تنوع زیستی به دلیل درک بهتر ساختار اکوسیستم، کارکرد و سیر تحول آن، حفظ و حراست ذخایر ژنی، بررسی و کنترل تغییرات محیطی و شناسایی مناطق مناسب برای حفظ تنوع زیستی مورد توجه قرار می گیرد.

تنوع زیستی شبکه حیات منبعی است که خانواده ها، اجتماعات، ملت ها و نسل های آینده به آن وابسته هستند و همچنین حلقه اتصال بین ارگانیسم هایی محسوب می شود، که هر کدام از آنها در اکوسیستمی وسیع تر نقش خود را ایفا می کنند. هدف از آن رسیدن به کمیتی واحد برای سهولت مقایسه و ارزیابی جوامع و اکوسیستم ها است. آنچه امروز بر اهمیت روز افزون تنوع زیستی می افزاید نقش آن در حفظ ثبات اکوسیستم هاست. تنوع زیستی بالاتر نشان دهنده پایداری بیشتر آن اکوسیستم است.

 

اهمیت تنوع زیستی

تنوع زیستی پیرامون ما را فرا گرفته است و حتی در شهرها نیز یک بخش جدایی ناپذیر از زندگی محسوب می شود. شاید نتوانیم تنوع زیستی را آنچنان که هست درک کنیم، اما این بخش با اهمیت از زندگی همواره در جهت فراهم آوردن آب آشامیدنی، هوای قابل تنفس، حاصلخیزی خاک ها برای رشد محصولات و تمیزی دریاها به ما کمک می کند. در حقیقت، ما در تمام بخش های زندگی به تنوع زیستی اتکا داریم. تنوع زیستی حافظ سلامت ماست، خوراک و پوشاک ما را فراهم می کند، روح ما را تازه می کند، به هنر ما الهام می بخشد، از فرزندان ما و آینده آنها مراقبت می کند، موجب تقویت و پیشرفت اقتصاد ما می شود و در نهایت سیاره ما زمین را حفظ می کند.

تنوع زیستی یک مسئله اساسی در حفاظت محیط است و هدف اصلی از حفاظت محیط نیز نگهداری بیشترین تعداد ممکن از گونه های بومی در یک ناحیه می باشد که این هدف تنها از طریق شناخت تنوع و راه های اندازه گیری آن حاصل می شود.

همچنین یکی از دلایل توجه به تنوع گونه ای این است که انسان استفاده های زیادی از تنوع اشکال زندگی گیاهان در جهت منافع خود می برد، مثلا کاربرد در پزشکی، استفاده های علمی مستقیم، تنوع گونه ای مثل یک فشار سنج بوده و بیان کننده این حقیقت است که چگونه با زمین رفتار کند.

تنوع گونه ای و اجزای آن

تنوع گونه ای به عنوان یکی از موضوعات مهم و اساسی در اکولوژی خصوصاً اکولوژی پوشش گیاهی مطرح می باشد. تنوع گونه ای به طور وسیعی در مطالعات پوشش گیاهی و ارزیابی زیست محیطی به عنوان یکی از شاخص های مهم و سریع در تعیین وضعیت اکوسیستم مورد استفاده قرار می گیرد و از طریق مطالعه آن می توان پویایی جامعه گیاهی را بررسی کرد. با اندازه گیری تنوع می توان توزیع گونه ها را در محیط بررسی و با تأکید بر پویایی اکوسیستم توصیه های مدیریتی لازم را ارائه کرد.

تنوع گونه ای از دو مولفه غنا و یکنواختی تشکیل شده است. تنوع بالای گونه ای نه تنها سپر اکوسیستم ها در مقابل اختلالات عمده طبیعی است بلکه حاصلخیزی اکوسیستم ها را افزایش می دهد.

غنای گونه ای: این واژه توسط مک اینتاش در سال 1967 میلادی به کار برده شد. غنای گونه ای یا تعداد گونه در یک جامعه یا در واحد سطح، قدیمی ترین و ساده ترین راه اندازه گیری تنوع می باشد. تاثیر غنای گونه ای بر تنوع کاملاً مشخص است، چرا که در مقایسه دو جامعه، جامعه ای که تعداد گونه بیشتری داشته باشد تنوع بیشتری نیز خواهد داشت.

یکنواختی: یکنواختی چگونگی توزیع فراوانی افراد را در بین گونه ها نمایش می دهد. به عبارت دیگر یکنواختی بیانگر میزان تعادل در فراوانی گونه هاست. به طور کلی یکنواختی بالا زمانی که تعداد گونه ها مساوی اند و یا از لحاظ فراوانی یکسان باشند، به طور قراردادی معادل تنوع بالا در نظر گرفته می شوند.

 

علل کاهش تنوع گونه های گیاهان زراعی

گیاهان زراعی تصادفی انتخاب نشده اند، بلکه انتخاب این گیاهان در طی هزاران سال به صورت آزمون و خطا صورت گرفته است. در طول تاریخ، انسان بیش از ۷ هزار گونه گیاهی را به منظو ر تأمین نیازهای غذایی، لیفی و دارویی خود مورد استفاده قرار داده است که بسیاری از آنها اهلی شده اند. و تنها ۱۵۰ گونه از این گیاهان به صورت گسترده در نقاط مختلف جهان کشت و کار می شوند. به طور کلی چهار عامل امنیت و کیفیت غذایی، ارزش اقتصادی، فرهنگ و رسوم بومی و در نهایت سیاست بیشترین نقش را در کاهش تنوع گونه های گیاهان زراعی بازی کرده است.

امنیت و کیفیت غذایی: بسیاری از گیاهان زراعی به دلیل نقش ممتاز و غیر قابل انکاری که در تغذیه بشر داشته اند تا کنون باقی مانده اند. برای مثال، گندم به عنوان یک گیاه قدیمی از یک سری هیبریدهای بین گونه ای سازگار به شرایط اقلیمی جنوب غربی آسیا و خاورمیانه حاصل شده است. گندم به دلیل دارا بودن پروتئین های گلایدین، گلوتن و گلوتامین در دانه که برای نانوایی، ماکارونی و غیره مناسب است، گیاهی منحصر به فرد تلقی می شود. ذرت، نباتی چهار کربنه، بومی آمریکای مرکزی با تولید بسیار بالاست، که پایین بودن اسید آمینه لیزین آن از طریق وارد کردن پروتئین دانه های بقولات در جیره غذایی دام ها جبران شده است. برنج بومی چین بوده و جزء گیاهان موفق زراعی سازگار به شرایط مرطوب محسوب می شود. سیب زمینی گیاهی است سازگار به اقلیم سرد با عملکرد بسیار بالا، که استفاده گسترده ای درصنایع غذایی و غیره دارد.

ارزش اقتصادی: گیاهان اصلی که غذای بشر را تأمین می کنند مورد توجه کشاورزان و محققین بوده و بسیاری از کمبودهای این گیاهان در طول تاریخ کشاورزی به دلیل توجه ویژه به این گیاهان جبران و باعث سازگاری آنها در شرایط مختلف شده است. افزودن فرآیندهای مختلف در این گیاهان باعث افزایش ارزش افزوده این محصولات شده که خود ارزش اقتصادی آنها را افزایش داده است. برای مثال ذرتی که ابتدا به عنوان خوراک دام و طیور استفاده می شد اکنون از طریق تغییراتی که در آن ایجاد شده به عنوان یک منبع نشاسته ای مطرح است. همچنین ذرت به عنوان شیرین کننده جایگزین نیشکر و چغندرقند شده و طی سال های اخیر به عنوان یک منبع تولیدکننده اتانول نیز مطرح شده است. تولید شیر، روغن و سایر مواد شیمیایی از سویا و نیز مصرف کنجاله آن به عنوان غذای دام و طیور باعث شده است که این گیاه از نظر اقتصادی جایگاه مهمی را در بین سایر گیاهان به دست آورد.

فرهنگ و رسوم بومی: گیاهان زراعی اصلی ما، جزیی از لباس اجتماعی و همچنین میراث فرهنگی و مذهبی ما هستند. ما به این گیاهان وابسته شده ایم و بخش مهمی از نیازهای غذایی ما را تأمین می کنند. در آسیا یک غذای بدون برنج غیر قابل قبول است یا غذای بدون سیب زمینی یا نان در اروپا یا آمریکای شمالی محال است. تغییر عادات تغذیه ای در جوامع مختلف کار بسیار دشواری می باشد.

سیاست: دلایل و مسایل سیاسی کشت محصولات دانه ای اصلی در عمده نقاط جهان باعث شده است که بسیاری از دولت ها از طریق پرداخت مقادیر قابل توجهی یارانه در تولید این محصولات و حمایت از آنها از طریق اختصاص بودجه های هنگفت جهت تحقیقات و بازاریابی آنها، این گیاهان را در الگوهای کشت خود حفظ کنند. در کشور ژاپن کشت برنج حتی در مناطق شهری رایج است که از نظر اقتصادی قابل دفاع نیست. در آمریکا ذرت محصولی است که دولت برای تولید آن یارانه پرداخت می کند. این موضوع در حال حاضر خصوصاً با افزایش سرسام آور قیمت جهانی نفت جهت تولید اتانول به شدت مورد حمایت دولت قرار گرفته است.

وضعیت تنوع زیستی در ایران

ایران در عرض جغرافیایی ۲۵ تا ۳۹ درجه در جنوب منطقه معتدله نیمکره شمالی و همچنین در ۴۴ تا ۶۳ درجه طول شرقی و در محل تلاقی سه زون اقلیمی مدیترانه ‌ای، خشک آسیای غربی و معتدل نیمه مرطوب و مرطوب کاسپین واقع شده است. به طورکلی علت تنوع آب و هوایی کشور را می توان به سه عامل موقعیت جغرافیایی، ارتفاع و جهت کوهستان ها و توده های هوا، که بیشتر به صورت ترکیبی، آب و هوای کشور را تحت تأثیرخود قرار می دهند، نسبت داد.

تاکنون بیش از ۸۰۰۰ گونه گیاهی و ۱۱۸۰ گونه جانوری در ایران مورد شناسایی قرار گرفته اند. در میان گونه های جانوری پستانداران ۱۹۷ گونه، پرندگان ۵۳۵، خزندگان ۲۲۷، دوزیستان ۲۱ و ماهیان آب ‌های داخلی ایران ۲۰۰ گونه را به خود اختصاص می دهند.

تنوع زیست‌ بوم ‌های دریایی و ساحلی در شمال و جنوب کشور، شامل ۲۵ واحد اکولوژیک بوده که در قالب صخره ‌های مرجانی، خلیج‌ ها و جزایر کوچک می باشد. ایران واجد تنوع وسیعی از اکوسیستم های تالابی است به طوری که از ۴۲ نوع تالاب تعریف شده براساس کنوانسیون رامسر، همگی به جز یک مورد (تالاب های توندرا)، در ایران وجود دارد.

نقشه مصور تنوع جانوری ایران.

نقشه مصور کشاورزی، دامپروری و ماهگیری ایران.

تغییر اقلیم، خشکسالی، کمبود منابع آبی، چرای بی رویه دام از عرصه های طبیعی، تغییر کاربری اراضی، توسعه کشاورزی و دامپروری، جنگل نشینی، قطع درختان جنگلی و عدم جایگزینی با گونه های موثر، توسعه شهرک های صنعتی، آلودگی آب و خاک و ... از جمله مهمترین عوامل تهدیدکننده تنوع زیستی در کشور می باشند.

معصومه ابتکار رئیس اسبق سازمان حفاظت محیط زیست در مراسم روز جهانی تنوع زیستی و گردشگری پایدار که در خرداد ماه سال جاری برگزار شد، تصریح کرد: «ایران جزء ۲۰ کشور برتر در حوزه تنوع زیستی غنی است و علاوه بر تنوع زیستی ویژگی تنوع فرهنگی و قومیتی نیز در ایران دیده می‌شود.»

وی با اشاره به اجرای طرح “هر مدرسه یک محیط بان” تصریح کرد: «این طرح از جمله برنامه ‌های آموزشی و فرهنگ ‌سازی است که در حال حاضر در ۱۷۰۰ مدرسه اجرا می ‌شود و هدف از آن آگاه سازی و جلب مشارکت محلی برای حفاظت از مناطق حفاظت شده و تنوع زیستی است.»

ناصر مقدسی قائم مقام رئیس سازمان جنگل ‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور در اولین همایش ملی منابع طبیعی و توسعه پایدار در زاگرس مرکزی گفت: «با توجه به پیشرفت علمی در حوزه های مختلف هم اکنون تهدید و انقراض تنوع زیستی گیاهی و جانوری در کشور نگران کننده است.»

وی در ادامه تصریح کرد: «براساس ارزیابی های انجام شده؛ ۸۰ درصد تهدیدها و تخریب های منابع طبیعی و محیط زیست مربوط به بخش کشاورزی و دامداری است.»

احمدعلی کیخاه عضو کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی مجلس شورای اسلامی با تأکید بر تنوع زیستی ایران و لزوم بهره‌گیری از این ظرفیت برای توسعه اشتغال سبز در کشور گفت: «صیانت از تنوع‌ زیستی و تعبیه بهترین شرایط برای گردشگران منجر به توسعه مشاغل سبز خواهد شد، تنوع زیستی قابلیتی را ایجاد کرده که دوستداران طبیعت سراسر دنیا را علاقمند به دیدن جاذبه‌ های طبیعی و محیط زیست ایران کرده و در کنار تنوع فرهنگی و غیره یک مزیت انحصاری را برای کشور فراهم آورده است.»

علی محمد شاعری سخنگوی کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی مجلس با بیان اینکه تنوع زیستی در کشور قابل توجه است، افزود: «حدود ۸ هزار گونه گیاهی در کشور است که به دلیل برخی بی ‌توجهی‌ ها طی دوره‌ های مختلف در معرض تهدید قرار گرفته ‌اند، از بین رفتن نسل ببر مازندران و شیر یا گونه هایی در معرض انقراض مانند سمندر لرستان یا قرقاول یا یوزپلنگ آسیایی و گونه های گیاهی مثل نارون و شمشاد از جمله این گونه ‌ها هستند.»

وی ادامه داد: «این گونه های نادر طبیعی ژن های مقاوم به آفات و ناملایمات طبیعی را در خود دارند، در حقیقت صیانت از تنوع زیستی تضمین کننده پایداری توسعه است و هرچه این تنوع کمتر شود کشور آسیب پذیرتر خواهد شد.»

شاعری خاطرنشان کرد: «نابودی گونه ‌های طبیعی و برهم زدن تنوع زیستی سبب بروز ریزگردها، بیابان زایی، سیل، رانش و فرسایش می ‌شود به نوعی که زندگی انسان‌ ها را در معرض تهدید قرار می ‌دهند.»

انتهای پیام/

زمان انتشار: جمعه ۱۷ شهریور ۱۳۹۶ - ۲۰:۴۹:۰۶

شناسه خبر: 36406

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
اشتراک گذاری مطالب