طبق آخرین رتبه بندی جهانی؛

ارتقای جایگاه ایران در ثبت اختراع|پتنت چیست؟

برای هر فرد خلاق، نوآور و ایده‌پردازی، ضروری است بداند پتنت چیست و چه مواردی را دربرمی‌گیرد.این اتفاق مهم علمی و تحقیقاتی برای هر پژوهشگری جز بهترین و جذاب ترین اتفاقاتی است که در زندگی کاری و تحقیقاتی وی می افتد.

به گــزارش خبرگزاری علم و فناوری استان سمنان؛برای هر فرد خلاق، نوآور و ایده‌پردازی، ضروری است بداند پتنت چیست و چه مواردی را دربرمی‌گیرد.این اتفاق مهم علمی و تحقیقاتی برای هر پژوهشگری جز بهترین و جذاب ترین اتفاقاتی است که در زندگی کاری و تحقیقاتی وی می افتد.ایران نیز هرسال براساس رتبه بندی های جهانی ۲تا ۳ پله به نسبت سال های گذشته جایگاهش بالاتر می رود.

پتنت در لغت...

پتنت (Patent) که در زبان فارسی از آن با عنوان «ثبت اختراع» یاد می‌شود، ثبت حقی است که از سوی دولت به مخترع داده می‌شود و به وی اجازه می‌دهد دیگران را از ساخت، فروش و بهره‌برداری از اختراع برای مدت‌زمانی مشخص بازدارد. سیستم پتنت، در حقیقت برای تشویق نوآوری‌هایی که برای جامعه سودمند و منحصر‌به‌فرد هستند، طراحی و اجرا شده است. اغلب افراد شاید پتنت را همان حق کپی‌رایت یا چیزی شبیه آن بدانند، اما واقعیت آن است که تفاوت‌هایی آشکار میان این دو وجود دارد.

تعریف حق ثبت اختراع یا پتنت
بر اساس تعریف سازمان جهانی مالکیت فکری، پتنت (Patent) حقی انحصاری است که در قبال اختراع انجام شده به مخترع یا نماینده قانونی او اعطا (grant) می‌شود. به عبارت دیگر، پتنت سندی است که توصیف‎کننده یک اختراع بوده و بر اساس درخواست متقاضی به وسیله یک اداره دولتی یا توسط یک اداره منطقه‌ای به نیابت از چند کشور صادر می‌شود و حمایت قانونی و اختیار بهره‌برداری (تولید، استفاده، فروش و صادرات) یک اختراع را به صاحب آن در محدوده زمانی خاصی (عمدتاً 20 سال) اعطا می‌کند.

همچنین باید توجه کرد که پتنت مجوز تولید محصول اختراعی نیست بلکه تنها دیگران را از تولید آن باز می‌دارد.
اختراع در قوانین اکثر کشورها تعریف نشده است. از دیدگاه برخی اختراع یک ایده نوین است که راه عملی برای یک مشکل مشخص در زمینه فناوری ارائه می‌دهد. بعضی «اختراع» را راه حل جدید برای حل یک مشکل مشخص در زمینه فناوری دانسته‎اند.


قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری ایران مصوب 1386، اختراع را این گونه تعریف کرده است: اختراع نتیجه فکر فرد یا افرادی است که برای اولین بار فرآیند یا فرآورده‎ای خاص را ارائه می‎کند و مشکلی را در یک حرفه، فن، فناوری، صنعت و مانند آن‎ها حل می‎کند.


باید بین اختراع و گواهی ثبت اختراع (شکل 1) تفاوت گذاشت، گواهی ثبت اختراع سندی است که برای حمایت از اختراع صادر می‌شود که در آن امتیاز انحصاری از طرف دولت به مخترع برای مدت معین واگذار می‎شود. بدین ترتیب گواهی ثبت اختراع، سندی است که در هر کشوری به وسیله اداره ثبت اختراع صادر می‎شود و دارنده آن (مخترع یا مالک اختراع) برای مدت معینی - عموماً بیست سال - نوعی انحصار برای استفاده از اختراع خود اعم از استفاده، توسعه یا فروش و جلوگیری از واردات آن به دست می‌آورد.

نوآوری‌ها برای این که حائز وصف اختراع شوند باید سه ویژگی ماهوی مهم را داشته باشند: جدید باشند، دربردارنده گام ابتکاری باشند و کاربرد صنعتی داشته باشند. در قوانین برخی کشورها شرط اول و دوم در هم آمیخته شده‎اند، ولی بر اساس موافقت‎نامه تریپس این دو شرط کاملاً از یکدیگر متمایز هستند.

اما این که یک نوآوری در چه سطحی باید واجد وصف جدید بودن باشد؟ در سطح ملی یا در سطح جهانی؟ پاسخ این سؤال بنا به قوانین داخلی کشورها متفاوت است اما در اغلب کشورها شرط جدید بودن در سطح دنیا مطرح شده است.

اختیارات دارنده پتنت

دارنده پتنت حق دارد تصمیم بگیرد چه کسی می‌تواند در طول مدت حمایت، از اختراع وی بهره‌برداری کند. وی می‌تواند با عقد قرارداد اجازه یا لیسانس استفاده از اختراع را به افراد دیگر واگذار کند. دارنده پتنت همچنین می‌تواند حق اختراع خود را به طور کامل به دیگری بفروشد که در این صورت خریدار، صاحب جدید آن اختراع خواهد بود.


با انقضای دوره زمانی پتنت،‌ حمایت از اختراع پایان گرفته و استفاده از آن در اختیار عموم خواهد بود. یعنی دارنده پتنت، دیگر حقوق خود را از اختراع دارا نبوده و هر شخصی می‌تواند از آن بهره‌برداری کند.

 لزوم اعطای حق اختراع به مخترع

اختراعات ثبت شده در واقع در تمام شئونات زیستی بشر سایه افکنده است. برای این که دارنده حق اختراع بتواند دیگران را از استفاده و تولید محصول یا فرآیند به ثبت رسیده منع کند، حق اختراع به وی اعطا می‌شود. اما لازم است توجه شود که دارندگان پتنت موظفند در ازای دریافت حمایت از اختراع، اطلاعات مربوط به اختراع خود را در اختیار عموم قرار دهند تا بدنه دانش فنی موجود در جهان تقویت شده و در نتیجه در افراد دیگر نیز نوآوری‌ها و خلاقیت‌های بیشتری ایجاد گردد. بر این اساس، پتنت‌ها نه تنها از دارندگان خود حمایت می‌کنند بلکه تأمین‎کننده اطلاعات ارزشمندی برای نسل‌های آینده محققین و مخترعین نیز هستند.

به طور خلاصه فلسفه حق اختراع عبارت است از:

    بهره‌برداری و به کارگیری اختراعات

    خارج کردن فناوریی‎های مرتبط با اختراع از حالت مخفی، در راستای رشد توسعه صنعتی

    تضمین حقوق مادی ومعنوی

دارنده حق اختراع می‌بایست امتیاز انحصاری خویش را فقط در جهت هدف مشروع و جبران سرمایه‌گذاریش در بخش تحقیق و توسعه (R&D) به کار برد و قصدش صرفاً مانع شدن از رقابت نباشد. برای اطمینان از این امر، قید و بند قانونی وجود دارد بدین ترتیب که اگر دارنده حق اختراع پس از یک دوره معین از این حق به صورت اقتصادی بهره‌برداری نکند، «مجوز اجباری» صادر خواهد شد.

انواع پتنت

سه نــوع پتنت مختلف وجود دارد:پتنت‌های کاربردی، پتنت‌های طراحی و پتنت‌های گیاهی.

  1. پتنت‌های کاربردی (Utility): رایـج‌ترین نوع پتنت است و برای دستگاه‌ها، مواد شیمیایی و فرایند‌های نوین ایجاد شده است.
  2. پتنت‌های طراحی (Design): برای محافظت از شکل ظاهری و طراحی منحصربه‌فرد اشیای تولیدشده، مانند تزیینات سطوح یا طراحی کلی اشیا ایجاد شده است.
  3. پتنت‌های گیاهی (Plant): برای نوآوری در تولید غیرجنسی گونه‌های تازه و متمایز گیاهان، از جمله گیاهان پیوندی ایجاد شده است (تولید غیرجنسی به این معناست که گیاه با روشی به‌جز از راه دانه تکثیر شده باشد، برای نمونه با پیوند یا ریشه‌زایی از قلمه‌ها).

 شرایط پتنت شدن یک اختراع (Patentability)

بند 1 ماده 27 موافقت‌نامه تریپس، به موضوعات قابل ثبت جهت حق اختراع پرداخته و بیان می‌دارد: «حق ثبت برای هر گونه اختراعی اعم از فرآورده‌ها یا فرآیندها، در تمام رشته‎های فناوری وجود دارد. مشروط بر این که اختراعات، جدید و متضمن گامی ابداعی بوده و دارای کاربرد صنعتی باشد. ثبت و برخورداری از حق ثبت بدون تبعیض از لحاظ محل اختراع، رشته فناوری و این که محصولات وارد شده‎اند یا در محل تولید شده‎اند، وجود خواهد داشت».
هر ایده و ابتکار جدیدی به شرطی بر اساس قانون ثبت اختراع قابل ثبت است که شرایط چهارگانه ذیل را داشته باشد. این شروط در اکثر کشورهای دنیا پذیرفته شده و به همین منوال است:

1- جدید بودن (Novelty)
اولین شرط ثبت یک اثر ابداعی به عنوان اختراع، جدید بودن آن است. این بدین معنا است که در هیچ بانک اطلاعات کتبی یا اسناد شفاهی اطلاعاتی مبنی بر سابقه انجام کاری شبیه به اثر مورد ثبت وجود نداشته باشد. در این جا باید به این نکته دقت کرد که بعضاً امکان دارد قابلیت ثبت اثر به علت افشای ناخواسته توسط خود مخترع مثلاً چاپ مقاله در مجلات یا ارائه در کنفرانس‌ها و غیره از بین برود، حتی اگر در مکانی یا مجله‌ای در مورد اثر خود صحبت کند یا مقالاتی به چاپ برساند، نیز مشمول افشا ناخواسته خواهد بود.


جدید بودن در واقع یک صفت لاینفک برای هر اختراع است. بر اساس ماده 4 قانون ثبت اختراع ایران (مصوب 1386) «اختراعی جدید است که در فن یا صنعت قبلی پیش‌بینی نشده باشد. منظور از فن یا صنعت قبلی عبارت است از هر چیزی که در نقطه‎ای از جهان از طریق انتشار کتبی یا شفاهی یا از طریق استفاده عملی یا هر طریق دیگر، قبل از تقاضا یا در موارد حق تقدم ناشی از اظهارنامه ثبت اختراع ‌برای عموم مردم افشا نشده باشد. درصورتی که افشا اختراع ظرف مدت شش ماه قبل از تاریخ تقاضا یا در موارد مقتضی قبل از تاریخ حق تقدم اختراع صورت گرفته باشد، مانع ثبت نخواهد بود. بنابراین:

    اختراع مورد نظر تا تاریخ تسلیم اظهارنامه اختراع نباید در جایی مطرح شده باشد.

    از لحاظ ماهیتی تازه و بدیع باشد.

    جدید بودن، موردی نیست که باید به اثبات برسد بلکه عدم وجود آن می‌تواند ثابت گردد.

    اختراعی جدید است که با اختراعات یا دانش موجود در اختراعات قبلی قابل پیش‌بینی نباشد.

به دلیل آن که با اعطاء پتنت و ایجاد انحصار ناشی از آن، افراد از دستیابی به معلومات و فناوری‌هایی که قبلاً به آسانی مورد استفاده آن‌ها بوده است، محروم می‌شوند و نیز جهت جلوگیری از پرداختن به اختراعات و تحقیقات صورت گرفته قبلی و صرف هزینه‌های هنگفت آتی، معیار جدید بودن و تازگی یکی از شرایط اساسی در پتنت شدن آن است.

2- گام ابتکاری (Inventive step)
یکی دیگر از شرایط یک اختراع برای ثبت این است که اختراع حاوی گام ابتکاری (Inventive Step) باشد. اختراع زمانی حاوی یک گام ابتکاری است که با در نظر گرفتن فن یا صنعت قبلی مربوط به اظهارنامه اختراع و با توجه به تعریف اختراع برای شخصی که دارای مهارت معمولی در فن مذکور است، معلوم و آشکار نباشد. می‎توان «ابداعی بودن» را به عنوان «غیربدیهی» بودن (Non- obvious) نیز اطلاق کرد. یعنی چنان چه اختراعی دارای ویژگی غیربدیهی باشد، این نوآوری، اختراع ابداعی تلقی خواهد گردید.


بدیهی است که بین این شرط و شرط جدید بودن اختراع تفاوت وجود دارد زیرا در این مرحله موضوع بررسی اداره ثبت اختراع، این است که آیا در این اختراع نسبت به اختراع‎های قبلی گامی به پیش برداشته شده است و آیا این حرکت به جلو برای افراد ماهر در این فن شناخته شده بود یا خیر؟ احراز این مسأله نیاز به بررسی و جستجو دارد که توسط اداره ثبت اختراعات انجام می‎گیرد. بنابراین:

    اختراع با توجه به مجموعه اطلاعات و دانش موجود یک شخص که در رشته اختراع مهارت معمولی داشته باشد، قابل پیش‌بینی نباشد.

    داشتن گام ابتکاری، تنها بعد از احراز جدید بودن مطرح می‌شود.

    اختراع باید ابتکاری باشد، به این معنا که نتیجه فعالیتی خلاقانه باشد.

3- کاربرد صنعتی داشتن (Industrial applicability)

سومین شرط ثبت اختراع، این است که اختراع ادعایی دارای کاربرد صنعتی (Industrial Applicability) باشد. به این معنا است که صرف نظر از توجیهات اقتصادی، بتوان اختراع را به طور انبوه تولید یا در صنعت به کار گرفت. باید توجه کرد که ثبت اختراع تنها به عنوان ابزار حفاظتی از اختراع است و هیچ تضمینی برای تولید آن نیست. تولید تنها به مسائل بازار و اقتصاد تولید باز می‌گردد. گاهی اختراعاتی بوده که در گذشته دارای توجیه اقتصادی نبودند ولی با تغییر شرایط تولید آن، توجیه‎پذیر شده‎اند.


این عبارت را می‎توان با تعبیر مفید بودن نیز تفسیر کرد. اختراعی از نظر صنعتی کاربردی محسوب می‎شود که در هر رشته‎ای از صنعت قابل ساخت یا استفاده باشد و صنعت در معنای گسترده آن منظور است، از آن جمله شامل صنایع دستی، کشاورزی و ماهیگیری نیز می‎شود. بنابراین:

    اختراع باید کاربردی عملی داشته و صرفاً تئوری جدیدی را ارائه نکرده باشد.

    در صورتی که موضوع اختراع ناظر به تولید یک محصول باشد، باید امکان ساخت و تولید آن فراهم باشد.

    اگر موضوع اختراع مرتبط با فرآیند تولیدی است، باید امکان انجام آن فرآیند عملاً میسر باشد.

 

4- افشا اختراع (Disclosure of Invention)

جدید بودن، حاوی گام ابتکاری بودن و دارای کاربرد صنعتی بودن سه شرط ماهوی یک نوآوری برای ثبت هستند؛ از نظر شکلی، نوآوری متقاضی ثبت باید به اندازه کافی افشا (Disclosure) شود، در اظهارنامه ثبت اختراع قسمتی وجود دارد که از مخترع می‎خواهد اطلاعات لازم در مورد اختراع خود را افشا کند، این افشا اطلاعات باید به نحوی باشد که یک فرد متخصص در رشته آن اختراع با توسل به اطلاعات ارائه شده قادر باشد اختراع را بازسازی کند. این تأکید برای افشا اختراع از این جهت است که بعد از انقضای مدت 20 ساله حمایت، اطلاعات و فناوری به کار رفته در اختراع باید در اختیار عموم قرار بگیرد، چرا که با توسل به دانش قبلی، محققان قادر خواهند بود دانش و فناوری را توسعه دهند. بنابراین:

    این شرط را برخی از منابع (نظیر موافقت‎نامه TRIPS و معاهده اروپایی ثبت اختراع) جز شرایط ذاتی اختراع آورده‎اند.

    اختراع باید به اندازه کافی توسط مخترع توضیح داده شده باشد. به گونه‎ای باشد که پیاده کردن اختراع توسط یک فرد مطلع یا یک استاد کار ماهر امکان‎پذیر باشد.

    انتشار بایستی در صورت لزوم متناسب با موضوع اختراع، همراه با ارائه نقشه فنی ترسیم شده باشد.

بنابراین مخترع می‎بایست روش ساخت اختراع خود را به طور کامل، شفاف و بی کم و کاست افشا کند. این موضوع باید برای سازمان ثبت‎کننده اختراع کاملاً محرز شود. ناگفته نماند که افشای کامل اختراع هم به‌نوعی به‌نفع خود مخترع است، به طوری که سازمان ثبت اختراع کشور متبوع می‌تواند از کل چارچوب ترسیم شده در اختراع حفاظت کند.

مهدی ضیغمی|مدیر کانون پتنت ایران

ارتقای جایگاه ایران در ثبت پتنت در سال ۲۰۱۸

مدیر کانون پتنت ایران با بیان این‌که از سال ۲۰۱۷ هر سال ایران ارتقای ۲ تا ۳ پله‌ای را در جایگاه ثبت پتنت کسب کرده است، گفت: این مسیر اگر با همین روند ادامه یابد تا سال ۱۴۰۴ ایران جزو ۲۵ کشور برتر جهان در حوزه مالکیت فکری قرار می‌گیرد.

مهدی ضیغمی با بیان این‌که یکی از اقدامات مهم کانون پتنت در سال جاری گشایش آکادمی آموزش است، اظهار کرد: این آکادمی از زمان افتتاح تا کنون فعال وارد میدان شده تا خدمات با کیفیت هرچه بیشتر به مخترعان ایرانی ارائه شود. همچنین کانون برای توسعه فعالیت‌های خود دفاتر مالکیت فکری را در دانشگاه‌ها راه‌اندازی کرده است و این آکادمی وظیفه ساماندهی فعالیت این دفاتر را بر عهده دارد.

مدیر کانون پتنت ایران با ارائه توضیحات بیشتر درباره فعالیت‌های این آکادمی، افزود: آموزش یکی از فعالیت‌های مهم در دفاتر مالکیت فکری است و وجود این آکادمی کمک می‌کند تا دفاتر از نظر آموزشی در بستر مناسبی قرار گیرند. از سویی محتوای آموزشی برای آنها تحلیل و اجرایی شود و در نهایت مدرسان دوره‌های آموزشی به‌روزتری را برگزار کنند. البته در سال جاری کانون تفاهم‌نامه‌ای را با دانشگاه آزاد منعقد کرد که با اجرای آن تعداد دفاتر مالکیت فکری با رشد دو برابری تا پایان امسال روبرو می‌شود.

ضیغمی در ادامه با اشاره به حجم فعالیت‌های کانون در سال جاری، گفت: این فعالیت‌ها با رشد ۵۰ درصدی امسال مواجه شد. همچنین دفتر مالکیت فکری کانون پتنت در چین راه‌اندازی شد. با توجه به این موفقیت در نظر داریم سال آینده همکاری با سایر کشورها را آغاز کنیم و در این کشورها دفاتر کانون را راه‌اندازی کنیم.

به گفته وی، در سال ۲۰۱۷ ایران با ثبت ۱۱۷ پتنت در اداره ثبت اختراع امریکا در رتبه ۳۸ پس از امارات قرار داشت، اما در سال ۲۰۱۸ با ثبت ۱۵۷ پتنت در جایگاه ۳۶ قرار گرفتیم و توانستیم امارات را پشت سر بگذاریم. بنابراین اگر همین روند دنبال شود و هر سال جایگاه ایران ۲ تا ۳ رتبه ارتقا یابد، تا سال ۱۴۰۴ جزو ۲۵ کشور برتر جهان در حوزه مالکیت فکری قرار می‌گیریم.

پتنت و حقوق مخترعین

پتنت این حق را به شما می‌دهد که دیگران را از بهره‌برداری از اختراع یا نوآوری‌تان بازدارید، یا می‌توانید انتخاب کنید که افراد پس از توافق با شما، از آن بهره‌برداری کنند. همچنین، پتنت این حق را به شما می‌دهد که در برابر کسانی‌ که تخلف کرده‌اند، اقدامات قانونی لازم را انجام دهید و ادعای خسارت کنید.

لازم نیست که مخترع برای بهره‌برداری از اختراع خود آن را ثبت کند، اما زمانی که اختراع عمومی شود، دیگر هیچ مراقبتی در برابر بهره‌برداری‌های احتمالی وجود نخواهد داشت و مخترع نیز دیگر نمی‌تواند آن را ثبت کند. دفتر مالکیت معنوی تضمین نمی‌کند که دیگران یک اختراع پتنت‌شده را کپی نکنند. بنابراین، این بر عهده‌ی دارنده‌ی پتنت است که اقدامات لازم را انجام دهد تا مطمئن شود که به طرح یا ایده‌اش تعدی نشده است. زمانی که ایده‌ای ثبت شد یا به عرصه‌ی عمومی راه یافت، دیگر نمی‌توان آن را ثبت کرد.

اگر مخترعی گمان می‌کند کسی از اختراع ثبت‌شده‌ی وی بدون اجازه بهره‌برداری کرده است، می‌تواند علیه فرد یا نهاد متخلف به دادگاه شکایت کند. اگر دادگاه موافقت کند، دارنده‌ی پتنت می‌تواند جریمه، هزینه‌ی وکالت، خسارتی متناسب با حق امتیاز و نیز حکم توقیف (دستوری که متخلف را از نقض پتنت منع کند) دریافت کند. البته باید توجه داشت که اقدام قانونی برای نقض پتنت ممکن است تا حدودی زمان‌بر و پرهزینه باشد، از این رو، موارد نقض غالبا به صورت توافقی رفع می‌شوند.

نتیجه گیری

بر اساس تعریف سازمان جهانی مالکیت فکری، پتنت حقی انحصاری است که در قبال اختراع انجام شده به مخترع یا نماینده قانونی او اعطا می‌شود. باید بین اختراع و گواهی ثبت اختراع تفاوت گذاشت. گواهی ثبت اختراع، سندی است که در هر کشوری به وسیله اداره ثبت اختراع صادر می‎شود و دارنده آن (مخترع یا مالک اختراع) برای مدت معینی - عموماً بیست سال- نوعی انحصار برای استفاده از اختراع خود اعم از استفاده، توسعه یا فروش و جلوگیری از واردات آن به دست می‌آورد. در حقیقت فلسفه حق اختراع، بهره‎برداری و به کارگیری اختراعات، خارج کردن فناوری‌های مرتبط با اختراع از حالت مخفی و تضمین حقوق مادی ومعنوی مخترع است.

دارنده پتنت می‌تواند در طول مدت حمایت، از اختراع خود بهره‌برداری کند یا می‌تواند با عقد قرارداد اجازه یا لیسانس، استفاده از اختراع را به افراد دیگر واگذار کند. دارنده پتنت همچنین می‌تواند حق اختراع خود را به طور کامل به دیگری بفروشد. هر ایده و ابتکار جدیدی به شرطی بر اساس قانون ثبت اختراع، قابل ثبت است که شرایط چهارگانه جدید بودن، گام ابتکاری، کاربرد صنعتی و افشا اختراع را داشته باشد.

جدید بودن یعنی این که در هیچ بانک اطلاعات کتبی یا اسناد شفاهی، اطلاعاتی مبنی بر سابقه انجام کاری شبیه به اثر مورد ثبت وجود نداشته باشد. اختراع زمانی حاوی یک گام ابتکاری است که با در نظر گرفتن فن یا صنعت قبلی مربوط به اظهارنامه اختراع برای شخصی که دارای مهارت معمولی در فن مذکور است، معلوم و آشکار نباشد. به عبارت دیگر، نوآوری انجام شده بدیهی نباشد.

کاربرد صنعتی به این معنا است که صرف نظر از توجیهات اقتصادی، بتوان اختراع را به طور انبوه تولید یا در صنعت به کار گرفت. همچنین مخترع می‌بایست اختراع خود را به طور کامل، شفاف و بی کم و کاست افشا کند. این موضوع باید برای سازمان ثبت‌کننده اختراع کاملاً محرز گردد.

انتـــهای متن/

علی صبوری

زمان انتشار: پنج شنبه ۱۸ بهمن ۱۳۹۷ - ۰۷:۰۰:۰۰

شناسه خبر: 75863

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
اشتراک گذاری مطالب