علم و فناوری گزارش می دهد

بحران مدیریت بحران در هدررفت آب به جای حفظ آن

ایران با اقلیمی خشک تا نیمه خشک علاوه بر کمی بارندگی، توزیع نامناسب مکانی و زمانی بارندگی با کم آبی‌ها و خشک‌سالی‌های متناوب رو به رو می‌باشد، به همین دلیل بجای اینکه از بارش باران خوشحال شویم، بدلیل ناکارآمدی مدیریتی، با توجه به هشدار کارشناسان در خصوص حوادث پیش بینی شده، بارندگی‌های این چند روز دردسر ساز شده است و باعث گردید که حجم بزرگی از آب را از دست دهیم و همچنین تلفات جانی و مالی هم داشته باشیم.

به گزارش خبرگزاری علم و فناوری ازسیستان و بلوچستان، متاسفانه حادثه سیل در کشور خسارات بسیار زیادی چه از نظر اقتصادی، تخریب محیط زیست ، منابع طبیعی و مسکونی و چه تلفات جانی وارد کرده است. مطابق آمار تهیه شده توسط سازمان ملل متحد در میان بلایای طبیعی، سیل و طوفان بیشترین تلفات وخسارات را به جوامع بشری وارد آورده اند، بگونه ای که تنها در یک دهه میزان خسارات ناشی از سیل و طوفان بالغ بر ۲۱ میلیارد دلار در مقابل ۱۸ میلیارد دلار خسارات ناشی از زلزله بوده است. این امر در کشور ما نیز صادق است و در اغلب سالهای گذشته حدود 70% اعتبارات سالانه طرح کاهش اثرات بلایای طبیعی و ستاد حوادث غیر مترقبه صرف جبران خساران ناشی از سیل شده است. هدف اصلی مدیریت سیلاب این است که بتواند با ارائه راه کارهای علمی و کاربردی سازه ای و غیره سازه ای و با اتخاذ تدابیر و اقدامات لازم در کاهش احتمال خسارات با خطرات سیل و ارزیابی تاسیسات مورد نیاز سیلاب ها را پیش بینی و به کنترل در آورد و خسارات جانی و مایملک سکنه محدوده مورد نظر را به حداقل ممکن رساند و همچنین با توجه به کمبود آب و خشکسالی در ایران مدیریت حفظ این آب نیز در اولویت باید قرار بگیرد در حالی که با موضوع خشکسالی و کم آبی این امکان وجود داشت که با توجه به حجم بارندگی با مدیریت صحیح از این حجم بارندگی استفاده بهینه شود، اما چنین اتفاقی نیفتاد.

از آنجایی که سیل یکی از انواع مخاطرات طبیعی است که بسیاری از اجتماعات از جمله روستاییان حاشیه رودخانه ها تلفات جبران‌ناپذیری از وقوع آن متحمل می شوند؛ لذا برای کاهش آسیب های ناشی از وقوع سیلاب، مدیریت و برنامه‌ریزی بلند مدت به همراه آینده‌نگری و مشارکت همزمان گروه‌های تصمیم گیر و مردم به‌عنوان ذینفعان اصلی اجتناب‌ناپذیر است و باید در مقابل حوادث مشابه مدیریت صحیح حوادث و بحران انجام گیرد. که این مدیریت در حوزه سیلاب شامل مواردی است که در ادامه گزارش ارئه می گردد و با کمی تامل می توان از اتفاقات ناگوار جانی و مالی جلوگیری شود. 

روشهاي مديريت مهارسيلاب
دو روش عمده مديريت سيلاب يا كاهش خسارات سيل عبارتند از روش سازه اي و روش غيرسازه اي يا مديريتي. در روش سازه اي يا ساختاري، سازه هايي كه براساس كاهش اوج سيلاب و تقليل خسارت عمل مي كند كه شامل احداث سدهاي مخزني، انحراف جريان، حفاظت خاك است و سازه هايي كه براساس عدم كاهش اوج سيلاب و تقليل خسارت عمل مي كند شامل، احداث خاكريزه ها، ديواره هاي سيل گير، بهبودوضعيت موجود است. و روشهاي غيرسازه اي به مجموعه برنامه ها و عمليات كه براي كاهش اثرات زيان بار سيلاب و جلوگيري از گسترش وتشديد آن انجام مي گيرد.

روشهاي غيرسازه اي يا مديريتي
آبخيزداري ومديريت كاربري حوضه ها، برنامه ريزي ومديريت درمسير رودخانه ها ومسيل ها، پهنه بندي سيل ومديريت سيلاب دشت ومناطق سيل گير، پيش بيني وهشدار سيل، عمليات پيشگيري وحمايتي درمناطق سيل گير.

آبخيزداري و مديريت كاربري اراضي
بررسي فرايند توليد رواناب و سيلاب به خوبي روشن مي سازد كه غير از ويژگيهاي رگبارش و يا ذوب برف و برخي اختصاصات نسبتا" پايدار حوضه ها، مي توان در ساير مولفه ها نظير نفوذ، ظرفيت ذخيره، تبخير و تعرق، افزايش زمان متمركز و يا انتقال رواناب تغييراتي را براي كاهش دبي (شدت اولیه) اوج و يا حجم سيلاب بوجود آورد.
بافرض ثابت بودن ديگر عوامل موثر در بروز سيلاب، نقش مديريت منابع و اراضي و كاربري آنها باتوجه به استعدادها و جهت گيري توليد رواناب كمتر، فرسايش ناچيز و ذخيره فراوان آب موثر خواهدبود. آبخيزداري و مديريت كاربري اراضي در واقع نقش پيشگيري سيلاب را در محلي كه بارش نازل مي گردد، برعهده دارد و تا قبل از تشكيل آبراهه هاي بزرگ و توليد رواناب و رسوب قابل ملاحظه قاعدتا" با مشكلات و هزينه كمتري قابل كنترل خواهدبود.
عمليات آبخيزداري و كاربري اراضي در واقع همان اقداماتي است كه در حفاظت از آب و خاك با ايجاد پوشش گياهي و يا عمليات سازه اي كوچك و متوسط در آبراهه ها براي كاهش فرسايش و افزايش و ذخيره آب و تلفات آن، افزايش نفوذ پذيري و ذخيره، رطوبت، افزايش ميزان تبخير و تعرق، افزايش زمان تمركز و در نهايت كاهش رواناب و سيلاب و كاهش و مهار خسارات سيل مي گردد. که این اقدامات در دو دسته ايجاد و توسعه پوشش گياهي و افزايش نفوذ بارش وكاهش رواناب صورت می گیرد.
در موقع نزول باران و برف، بسته به ويژگي هاي توزيع زماني بارش و مقدار و شدت آن درتركيب با پوشش گياهي، سطح پوشش وشرايط روش آن، مقداري از آن قبل از رسيدن به سطح زمين و خاك ذخيره شده و سپس به صورت تلفات آبي مجددا" به اتمسفر باز مي گردد. ميزان اين تلفات درجنگلها بيش از 30 درصد بارش ساليانه و در محيط هاي خشك و نيمه خشك كه پوشش كم مي باشد. در دوره رويش گياه حدود 10 تا 20 درصد بارش ساليانه برآورد شده است. پوشش لاشبرگ كف جنگل هم قادر به ذخيره بارش به مقدار فراوان بوده كه آنهم به صورت تبخير مستقيم به اتمسفر باز ميگردد و بخشي مهم به تدريج به ذخيره خاك يا رواناب سطحي تبديل مي گردد.
قطع درختان در حوضه هاي كوچك به صورت صددرصد سبب افزايش رواناب ناشي از ذوب برف به ميزان دو برابر مي شود. عمليات بيولوژيك در آبخيزداري كه شامل كشت نهال و درختچه ها و يا احياء و توسعه مراتع از طريق بوته كاري و بذرپاشي نيازمند داشتن اطلاعات كافي از ويژگي هاي گياهان، ساختمان آنها، ارتفاع و مقاومت بخش هوايي، عمق ريشه، تراكم و توزيع ريشه ها و همچنين نرخ رشد گياهان درفصل رشد و در ارتباط با مسايل آب و خاك و اثرات متقابل آنها مي باشند، انتخاب گونه گياهي سازگار و سريع الرشد براي شرايط اقليمي و خاك مختلف و در مكانهاي مناسب براي استقرار اوليه آنها از اهميت ويژه اي درعمليات آبخيزداري برخورداراست.
اما قسمت دوم مسئله مديريت آبخيزداري يعني افزايش نفوذ بارش و كاهش رواناب است. يكي از مهمترين عملكردهاي عمليات آبخيزداري افزايش ميزان نفوذ و كاهش سرعت رواناب سطحي توام با حفظ آب و خاك درسطح حوضه مي باشد. مديريت صحيح اراضي از جمله رعايت اصول درست و علمي كشاورزي در اراضي شيبدار ومتناسب باعمق وحاصلخيزي خاك توام با انتخاب گونه يا گونه هاي مناسب وسازگار نقش بسيار مفيد و مثبتي در افزايش ميزان خلل و فرج ، ..... نفوذ ، كاهش سرعت رواناب سطحي وآبراهه اي دارد. از جمله اين عمليات مي توان به كشت نواري و در جهت عمود برشيب دامنه ها، رعايت حدود شيب مناسب براي انواع زراعت ها و همچنين تناوب زراعي را برشمرد.
عمليات بيولوژيك همگام با عمليات مكانيكي سازه اي آبخيزداري نظير بانكت بندي، تراس بندي و ساير روشهاي ذخيره نزولات در دامنه ها و احداث بندهاي اصلاحي و حفاظتي در آبراهه ها تاثير چشم گيري در افزايش نفوذ و كاهش سرعت جريانهاي سطحي و آبراهه اي به خصوص در سيلابهاي كوچك و متوسط و با تكرارهاي فراوان دارد.

برنامه ريزي و مديريت در مسير رودخانه ها و مسيلها
عمليات مهندسي رودخانه و مهار سيلاب اعم از روش هاي مستقيم (احداث خاكريز و ديواره سيل بند، سدهاي مخزن و سدهاي تاخير) و روشهاي غيرمستقيم (انحراف سيلاب بهسازي و اصلاح رودخانه و مسيلها و سيستم هاي تخليه آبهاي سطحي وزهكشي) بدون برنامه ريزي و مديريت مستمر كافي نبوده و ممكن است پس از گذشت زمان اثرات مورد انتظار آنها در طراحي كاسته شده و در بعضي موارد موجب افزايش و تشديد خسارات و تلفات مي شود.

اقدامات در قالب مديريت و برنامه ريزي مسير رودخانه ها و مسيل ها
تملك دارايي ها و پاكسازي مسيل راه، انجام بازديدهاي ضروري و شناسايي نقاط آسيب پذير، نظارت بر اقدامات رودخانه اي، پهنه بندي سيل و مديريت مناطق سيل گير و سيلابدشت. پهنه بندي خطر سيل در واقع ابزار اساسي براي مديريت كاهش خطرات سيل مي باشد پهنه بندي. مي تواند وسيله اي قانوني در دست دولت براي كنترل و مديريت كاربري اراضي و برنامه هاي توسعه توام با كاهش خطرات سيل وحفاظت محيط زيست باشد. درمرحله اول براي پهنه بندي خطر سيل بايد عوامل موثر در بروز سيلاب و تشديد آن شناسايي آنها و در مرحله بعد شناخت ويژگي هاي سيلاب وميزان آسيب پذيري اراضي وتاسيسات مي باشد. پهنه بندي مستلزم گروه بندي سيلابدشت از نظر آسيب پذيري وگروه بندي مجموعه عمليات و فعاليتهاي عمران و توسعه اي متناسب با استعداد اراضي است.

اثرات پيش بيني و هشدار سيل در كاهش خطرات و خسارات بستگي به عوامل زير دارد، زمان هشدار و فاصله زماني موثر تا وقوع سيل، كه هرچه اين فاصله زماني بيشتر باشد و مردم فرصت بيشتري براي انجام اقدامات حفاظتي و حمايتي و يا جابجايي اموالشان از منطقه خطر دارند. ميزان آگاهي عمومي از موضوع سيل و آشنايي مردم از روشهاي مقابله با سيلاب و فرار از آن. درستي و اعتبار پيش بيني انجام شده و اعتماد مسئولان و مردم به پيامهاي هشداردهنده.
انتخاب يك روش مناسب براي پيش بيني و هشدار سيل هم بستگي به نوع سيلاب و ميزان و گسترش خدمات در پيش بيني سيلاب كه شامل شبكه هاي ديده باني وبازرسي، امكانات عمل آوري اطلاعات وايجاد ارتباط تلفني، طول دوره آماري وكيفيت داده هاي جمع آوري شده است.

 وجود اشخاص آموزش ديده وبا تجربه 
جمع آوري داده هاي هواشناسي وآبشناسي، انتقال داده ها به مراكز عمل آوري اطلاعات وپردازش داده ها، پيش بيني هاي هواشناسي، تهيه يك مدل براي پيش بيني، تهيه وتدارك سيستم هشدار سيل، سيستم اطلاع رساني وانتشار خبر(هشدار)، سيستم دريافت خبر هشدارسيل توسط مردم و بازخورد پاسخ مردم به سيستم هشدار سيل.

اقدامات پيشگيري وحمايتي در مناطق سيل گير درمواقعي كه وقوع سيلاب اجتناب ناپذيراست:
تخليه اماكن
درزمان وقوع سيل براي كاهش خسارات جاني و مالي به صورت سريع اقدام به تخليه مردم و اموالشان از مناطق آسيب ديده مي شود. رمز موفقيت در يك برنامه تخليه بي شك وجود يك سيستم موثر هشدار مي باشد.

كمك رساني به سيل زدگان
كمك دولت براي سيل زدگان معمولا" در قالب برنامه هاي بلاياي طبيعي در ايران تحت نام حوادث غيرمترقبه انجام مي گيرد. هدف اصلي از اين برنامه ها فراهم ساختن كمك هاي فوري به آسيب ديدگان كه نياز به تعميرخانه هايشان و جايگزيني وسايل ضروري زندگي مي باشد. كمك به سيل زدگان مي تواند به صورت پرداخت حق بيمه وكمك هاي جزئي براي كاهش اثرات نامطلوب رويداد سيل درآينده باشد. تشويق مردم به جمع آوري اعانه براي كمك به سيل زدگان هم مورد توجه قرارمي گيرد.

دفع سيلاب از ساختمانها
براي جلوگيري از ورود آب به داخل ساختمانها و تاسيسات ايجاد عمليات ضدسيل، ايجاد مانع يا سپر و شمع كوبي، ديواركشي وحتي كيسه هاي شني وخاكي وغيره ضروري مي باشد.

همسازي يا سازگاري با سيل
دريك منطقه مردم وحتي دستگاههاي دولتي و غيردولتي فعاليتهاي خودرا با قبول وقوع سيلابهاي اجتناب ناپذير هماهنگ نموده اند. دراين مناطق با علم وآگاهي از وقوع سيل هايي كه در گذشته اتفاق افتاده واطلاع از ارتفاع آبي كه اراضي را فرا گرفته اماكن وتاسيسات وحتي مزارع و باغات خودرا در سطحي فراتر از آن ايجاد ميكنند و امكاناتي براي جلوگيري از سيل احتمالي انجام مي دهند، مانند ديوارحفاظتي و غيره و حتي از كشت و كار در اراضي پرخطر خودداري نموده و حتي آن را محدود به دوره هايي كه احتمال وقوع سيل كمتر است، 
نموده اند.

افزايش آگاهي وآموزش همگاني
آگاهي هاي مردم به مسايل مربوط به سيل و ميزان اطلاعات آنها از عواقب و پيامدهاي سيل در روشهاي مقابله با آن بسيار ارزنده و دركاهش خطرات و خسارت سيل نقش به سزايي دارد.

بيمه سيل
روش كلي بيمه ملي سيل اين است كه باتعيين خطر سيل وتشخيص مسئوليت مردم ساكن در سيلاب دشت در روند رويداد سيل بتواند هزينه هاي زندگي وبهره برداري درچنين مناطقي را با جلب مشاركت مردم تامين شود.

انتهای پیام/ 

زمان انتشار: چهارشنبه ۱۴ فروردین ۱۳۹۸ - ۲۱:۲۴:۵۹

شناسه خبر: 76901

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
اشتراک گذاری مطالب