از آمارهای ضدو نقیض تا فرهنگ تکه‌تکه؛

فرهنگ ۱۲ دقیقه‌ای هم راه به جایی نمی‌برد

عدم توجه به معضلات پیش روی فرهنگ کتابخوانی در کنار در دست نبودن آمار دقیق در زمینه این موضوع، می‌تواند سبب تکه تکه شدن فرهنگ اصیل ایرانی شود.

به گزارش خبرگزاری علم و فناوری؛ در طول تاریخ و در زمینه مطالعه توسعه و پیشرفت جوامع، فرهنگ کتابخوانی و به تبع آن رشد و ارتقای سطح علمی یک کشور از جمله معیار مهمی در رابطه با این موضوع بوده است. کتاب و فرهنگ کتابخوانی می‌تواند دید افراد جامعه نسبت به مسائل داخلی و خارجی کشور را توسعه بخشد و به تبع آن نحو ارتباطات و رفتارهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و... افراد را در سطح خرد و کلان جلاء دهد. اما با توجه به این موضوع مهم، از جمله معضلات جامعه ما با توجه به آمار و ارقام متوسط کتابخوانی و نسبت آن با جوامع توسعه یافته، معضل کتابخوانی و فرهنگ آن است.

در ایران آمار سرانه مطالعه روزانه، متناقض است. در ایران آمارهای متعددی برای سرانه مطالعه روزانه(کتاب، روزنامه و...)گفته می‌شود و اعداد اعلام شده از ۲ دقیقه تا ۷۶ دقیقه متغیر است اما عدد ۱۲ تا ۱۸ دقیقه دارای بیشترین فراوانی در میان آمارهای مطرح شده می‌باشد. طبق گزارش‌هایی که در سال‌های اخیر ازجمله گزارش‌های آماری مرکز بین‌المللی مطالعات گذران وقت، گزارش‌های خبرگزاری ایسنا، صدا و سیما، دنیای اقتصاد و آخرین خبر منتشر شده است، هند، تایلند، چین، ژاپن و انگلستان ازجمله کشورهایی هستند که رتبه‌های برتر را از لحاظ میزان سرانه مطالعه به خود اختصاص داده‌اند.

به نقل از خبرگزاری مشرق که در اواخر سال قبل منتشر شد، سیدعباس صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی فضای مطالعه در کشور به طور متوسط در شبانه روز ١٢.٥ دقیقه اعلام کرد و عنوان کرد: در دهه اول انقلاب اسلامی در سال‌های ٥٧ تا ٦٧ حدود ٣٥ هزار کتاب چاپ اول داشته‌ایم ولی الان ٧٢٦ هزار عنوان کتاب چاپ شده که رشدی ٢٠ برابری را نشان می‌دهد. مولفانی که در دهه ابتدای انقلاب بودند، ٢٧ هزار مولف بود اما در دهه چهارم انقلاب ٦٠٤ هزار مولف فعالیت دارند. همچنین طبق آماری که مرکز ملی آمار در ماه‌های اخیر ارائه داده است، سرانه مطالعه در استان‌های کشور به شرح زیر بوده است:

کتابخوانی، سنتی در دست فراموشی

احمد رضایی، استاد گروه علوم اجتماعی دانشگاه مازندران با توجه به وضعیت نامناسب مطالعه و کتابخوانی در ایران گفت: تا زمان مشروطه سواد و دانش در انحصار گروه خاصی بود و در این شرایط نباید انتظار بالا رفتن میزان مطالعه و کتابخوانی را داشته باشیم ولی بعد از آن با وجود تاکید اسلام و پیامبر بر دانش و سوادآموزی، این سنت در جایگاه خود قرار نگرفته است.

وی در ادامه عنوان کرد: یکی از مهم‌ترین عوامل فراموشی این سنت، این است که هدف مطالعه می‌تواند تبدیل ندانسته‌ها به دانسته‌ها باشد که امروزه منابعی غیر از کتاب و مطالعه این کار را انجام می‌دهند، مانند اینترنت، تلویزیون، رادیو و دیگر وسایل و امکاناتی که وارد زندگی ما انسان‌ها شده است. یکی دیگر از از عوامل هم می‌تواند نقش نهاد خانواده باشد.

خانواده؛ چاقوی دولبه در اشاعه فرهنگ کتابخوانی

عادت به مطالعه و کتابخوانی مثل دیگر الگوهای رفتاری، در روند اجتماعی شدن کودک در او ایجاد می‌شود. اگر پدر و مادر عادت به مطالعه داشته باشند و بخشی از شبانه‌روز را به مطالعه کتاب یا روزنامه اختصاص بدهند و کودک در طول روزها وشب‌هایی که با آن‌ها می‌گذراند، ببیند که پدر و مادرش کتاب می‌خوانند و در مورد کتاب‌ها و نکته‌های خاص آن بحث و اظهارنظر می‌کنند، کودک خیلی زود با کتاب آشنا می‌شود و از این طریق می‌توان فرهنگ کتابخوانی را از بدو آموزش و پرورش در نهاد خانواده در افراد درونی کرد. این موضوع در پژوهش‌هایی که در خارج از کشور انجام شده ازجمله پژوهش‌های کلارک در سال ۱۹۷۶، واچز در سال ۱۹۷۹به اثبات رسده است که چگونگی فضای مطالعه در منزل و میزان مطالعه والدین با زودتر آموختن و نوشتن و کتابخوانی فرزندان رابطه مستقیمی داشته است.

رضایی با توجه به نقش مهم خانواده‌ها در اجتماعی کردن فرزندان اظهار داشت: خانواده‌ها در ترغیب فرزندان به مطالعه و کتابخوانی هم نقش مثبت دارند و هم نقش منفی. با توجه به پرکردن فضای خانه‌ها با وسایل و تکنولوژی روز مانند موبایل و کامپیوتر و...، امروزه این ابزار جایگزین روابط درون خانواده‌ها شده است که عامل مهمی در پایین آمدن روابط درون خانوده و پایین آمدن میزان مطالعه و کتابخوانی شده است.

استاد گروه علوم اجتماعی دانشگاه مازندران افزود: البته خانواده به عنوان یکی از منابع اصلی جامعه‌پذیر کردن کودک در عصر حاضر تا حدی خاصیت خود را از دست داده و نهادهای جایگزین مثل آموزش و پرورش و رسانه‌ها جای آن را گرفته‌اند. والدین به دلیل اشتغالات کاری و فکری در بیرون از خانه کمتر از گذشته در تربیت فرزندان خود دخیل هستند. اما با این حال والدین می‌توانند از کودکی فرزندان خود را با کتاب آشنا کنند و آن را به عنوان دوستی مهربان که می‌تواند از آن چیزهای زیادی یاد بگیرند معرفی کنند و تصویری جذاب و دوست داشتنی از کتاب در ذهن آنان ایجاد کنند تا فرهنگ کتاب و کتابخوانی در آنان درونی شود.

معلمان باید ماهیگیری را آموزش بدهند

رضایی با اشاره به اینکه یکی از مهم‌ترین نهادهایی که امروزه در کنار نهاد خانواده مسئولیت جامعه‌پذیری کودکان را بر عهده دارد نهاد آموزش و پرورش است، بیان کرد: متاسفانه امروزه نهاد آموزش و پرورش با رویکرد غلط همچون تاكيد بيش از حد بر روي مهارت خواندن و استفاده از تك منبع‌ها و همچنین عدم استفاده از خلاقیت کودک در تدریس و معلم یا استاد محور بودن، شور و شوق مطالعه و تحقیق و پژوهش را در میان دانش‌آموزان و دانشجویان از بین برده است.

تغییر مداوم سیستم آموزشی و کتب و عدم تناسب بین میزان پذیرش دانش‌آموز و دانشجو با امکانات آموزشی و بازار کار و عدم رابطه بین مدرک تحصیلی و کار و حرفه، از دیگر مشکلاتی است که فرد را از مطالعه و ادامه تحصیل می‌تواند بازدارد.

این استاد گروه علوم اجتماعی با توجه به اینکه متاسفانه ساختار آموزش و پرورش با مطالعه و کتابخوانی مانوس نیست به قول از پائلو فرر بیان کرد: سیستم آموزشی در ایران، ذهن کودکان را مانند انبانی می‌داند که معلم با یک منبع و یک کتاب باید فقط این انبان را پر کند. سیستم آموزشی ما بیشتر معلم محور است و معلمان جامعه ما بجای اینکه نحوه ماهیگیری را آموزش دهند، ماهی‌های آماده را پیش‌روی دانش‌آموزان می‌گذارند و این اتفاق باعث عدم تحریک دانش‌آموزان به مطالعه و تحقیق می‌شود. البته براي بهبود مشکلات و نابسامانی‌های موجود در نظام آموزشي و گسترش فرهنگ مطالعه مي‌توان راهكارهايی را ارائه کرد مانند:

  • غني كردن كتابخانه‌هاي مدارس؛
  • تشويق دانش‌آموزان به مطالعه توسط معلمان و كاركنان مدارس؛
  • برگزاري جلسات نقد و بررسي كتاب در كلاس‌هاي درس؛
  • اهداي كتاب به دانش‌آموزان به عنوان جايزه؛
  • اجراي مسابقات كتابخواني به مناسبت‌هاي مختلف؛
  • اعطاي بن خريد كتاب به دانش‌آموزان؛
  • گنجاندن درس مطالعه و كتابخواني در برنامه درسي مقاطع مختلف تحصيلي.

انگیزه یا مشکلات اقتصادی؛کدام مقصرند؟

دولت با سیاست گذاری‌ها و رسانه‌ها با فرهنگ‌سازی و برنامه‌هایی که اتخاذ می‌کنند نقش پررنگی را در کنار خانواده و نهاد آموزش و پرورش در بالا بردن اشاعه فرهنگ کتابخوانی در بین مردم کشورمان دارند.

رضایی با توجه به تاثیرگذاری کمتر گرانی و مشکلات اقتصادی در میزان مطالعه و کتابخوانی نسبت به سایر عوامل خاطرنشان کرد: ما در دوران قبل از انقلاب با توجه به کیفیت نامناسب کتاب‌ها و گرانی آن، بیشتر از امروزه مطالعه می‌کردیم و میزان مطالعه با توجه به کیفیت مناسب کتاب‌ها در این روزها، افزایش وسایل دسترسی به کتاب‌ها و ارزانی کتاب‌ها با توجه به وضعیت اقتصادی در امروزه، پایین است و وقتی ما خواهان مطالعه و کتابخوانی باشیم و انگیزه آن را داشته باشیم، مشکلات اقتصادی را می‌شود حل کرد.

فرهنگ تکه‌تکه، معضلی بزرگ

امروزه نباید از این اصل مهم غافل شویم که نبود حداقل‌ها  و فراهم نبودن امکانات رفاهی و آموزشی در زمینه مطالعه و تحقیق می‌تواند قشر جوان و فرهیخته و همچنین قشر مهم نخبه‌پرور ما را به سمت کتب و امکانات کشورهای دیگر و در نتیجه به سمت و سوی فرهنگ بیگانه بکشاند. مسئله‌ای که امروزه با وجود کتاب‌های رمان نه چندان مناسب و جذاب ایرانی، هجوم کتب ترجمه شده و وجود کتب نامتناسب با فرهنگ اصیل ایرانی می‌توان آن را به وضوح لمس کرد.

رضایی با اشاره به این نکته که من نوشته را یک موجود زنده می‌دانم ادامه داد: یک کتاب در یک روابط اجتماعی خاص شکل می‌گیرد و وقتی از این روابط که در آن شکل گرفته است جدا شود، دوحالت دارد؛ یا آن کتاب یا رمان کاربردش را از دست می‌دهد و می‌میرد یا روابطی مانند روابط قبلی را در جای جدید بوجود می‌آورد و فرهنگ جامعه جدید را تکه تکه می‌کند. بعد از آن بی‌هویتی شکل خواهد گرفت و یک فرهنگ و دیدگاه چهل تکه شکل می‌گیرد که هیچ کدام از این تکه‌ها باهم ارتباط ندارند. این همان تهاجم فرهنگی است که متاسفانه در جامعه ما در حال شکل‌گیری است.

وی در آخر با اشاره به اینکه متاسفانه زبان و ادبیات گروه فرهیخته کشور ما با زبان و ادبیات عامه مردم فاصله گرفته و این مسئله مشکلات فراوانی را برای کشور ما بوجود آورده گفت: ما باید از تجربه کشورهای دیگر استفاده کنیم و ما برای فرار از این معضل راهی جز تولید بومی و متناسب با فرهنگ اصیل ایرانی نداریم.

سید مهدی بزرگی در پژوهشی با عنوان "راه‌های ارتقای فرهنگ مطالعه و کتابخوانی در میان دانش‌آموزان، دانشجویان و قشرهای گوناگون مردم" در سال ۱۳۸۷، آگاه کردن مردم از اهمیت مطالعه از طریق رسانه‌های گروهی، رونق دادن به ساختارهای اقتصادی، تغییر دادن شیوه آموزشی، فراهم کردن امکانات و تسهیلات لازم برای اطلاع‌رسانی، افزایش مکان‌های عرضه کتاب، افزایش ظرفیت کتابخانه‌ها، بهبود کیفیت مجموعه مواد کتابخانه‌های عمومی، کاهش حق عضویت در کتابخانه‌ها، انجام تبلیغات وسیع و دامنه‌دار در رادیو و تلویزیون و سایر رسانه‌های گروهی درباره فواید کتاب و کتابخوانی، درنظرگرفتن تمهیدات برای ارج نهادن به منزلت مولفان، مترجمان و دست‌اندرکاران صنعت نشر کتاب به منظور افزایش متون کتاب‌ها و نشریات، ایجاد اصلاحات و تغییرات کلی در ساختارهای سیاسی-اقتصادی و فرهنگی و رفع معضلات مدیریتی را از عوامل مهم راهکارهای گسترش فرهنگ مطالعه و کتابخوانی در کشورمان دانست.

هرچند آمارهای ضد و نقیضی از سرانه مطالعه و میزان مطالعه در ایران وجود دارد، اما واقعیت این است که وضعیت مطالعه با توجه به تیراژ کتاب‌ها و... در سطح بالایی نیست. با اینکه رشد علمی در کشور در وضعیت مناسبی قرار دارد، اما همه افراد جامعه مطالعه نمی‌کنند و سطح آگاهی‌های افراد فاصله عمیقی با یکدیگر دارد. ضعف مدیریت فرهنگی، وجود تنگ‌نظری و در نظر گرفتن دستمزد بسیار پایین برای کارهای فرهنگی، نویسندگان و ناشران می‌تواند سبب عدم تمایل نویسندگان و ناشران در جهت تولید و توزیع کتاب و در نتیجه کاهش سرانه مطالعه در میان افراد شود. نویسندگانی که کتاب‌هایشان در کشورهای دیگر با استقبال روبه‌رو می‌شوند، اما در کشور خودشان ماه‌ها و سال‌ها در کتابفروشی‌ها می‌ماند، هیچ انگیزه‌ای برای نوشتن کتاب بعدی ندارند یا ناشرانی که با وجود هزینه بسیار در انتشار کتاب سود چندانی نصیبشان نمی‌شود.

همانطور که گفته شد از مهم‌ترین مسائل و مشکلاتی که در کشور ما با آن روبه‌رو هستیم، میزان سرانه مطالعه و کتابخوانی افراد است. مشکلی که امروزه به یک معضل تبدیل شده و مسئولین را به این فکر واداشته که با وجود داشتن تمدني چند هزار ساله و مراکز متعدد علمي، فرهنگي و کتابخانه‌هاي معتبر و علما و دانشمندان بزرگ با آثار ارزشمند تاريخي چه به روز این جامعه آمده که امروزه میزان مطالعه و کتابخوانی کمتر از میزان استانداردهای جهانی شده است.

زمان انتشار: سه شنبه ۲۰ فروردین ۱۳۹۸ - ۰۶:۴۵:۰۰

شناسه خبر: 76945

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
اشتراک گذاری مطالب