در گفت وگو با خبرنگار علم و فناوری مطرح شد

مدیریت سازه و غیر سازه‌ای سیل/ ایران هفتمین کشور سیل خیز جهان

پژوهشگر حوزه منابع آب و محیط زیست در استان مازندران گفت: امکان جلوگیری از سیل وجود ندارد اما مدیریت سازه‌ای و غیر سازه‌ای آن در کشور باید فراهم شود.

به گزارش خبرگزاری علم و فناوری از استان مازندران، این روزها کشور همچنان درگیر سیل و خسارت‌های ناشی از آن است، سیل مهیب در کشور از استان مازندران و گلستان آغاز شده است و در حال حاضر در مناطق جنوبی کشور جولان می‌دهد.

جدای از اقدامات و تلاش‌های مردم، نیروهای جهادی، سپاه، ارتش و دولت برای کنترل بحران و حادثه در کشور انتظار هست که برخی اقدامات پیشگیرانه در این حوزه تقویت شود.

استفاده از ظرفیت محققان و پژوهشگران امری فراموش شده تلقی می‌شود و در کشور به آن چندان توجه نمی‌شود،   بسیاری از منابع علمی و طرح‌های تحقیقاتی و پژوهشی کشور در مراکز دانشگاهی به اصطلاح امروزی‌ها خاک می‌خورد و برخی‌ها از طرح‌های عملیاتی هم مشمول بروکراسی اداری شده  و حتی برخی از این طرح‌ها هم از کشورهای دیگر دوباره وارد کشور می‌شود.

با سید حسین ربیعی پژوهشگر حوزه منابع آب و محیط زیست در ارتباط با سیل اخیر کشور و اقداماتی که برای جلوگیری از بحران سیل باید انجام شود، گفت و گویی انجام داده‌ایم.

وی با اعلام اینکه سیل یک پدیده طبیعی است که با مدیریت صحیح منابع آبی، می­توان تا حد زیادی خسارات‌های آن را کاهش داد، اما شیوه نادرست مدیریت باعث تشدید وقوع سیل و خسارات فراوانی به مردم و زیرساخت­ها وارد می‌شود.

وی با تشریح اقدامات انجام شده برای تغییر کاربری اراضی در سطح کشور، گفت: امروزه افزایش جمعیت، پیشرفت علم و توسعه تاسیسات صنعتی و گسترش شهرنشینی باعث تغییر کاربری اراضی شده است که نتیجه آن تغییرات شدیدی در مورفولوژی حوضه آبریز می­باشد، هرگونه دخل و تصرف در طبیعت تبعات خطرناکی برای جامعه و انسان دارد.

این پژوهشگر خاطر نشان کرد: سیل در ایران یک پدیده فراگیر بوده و تقریبا تمامی نواحی کشور به نوعی خسارات ناشی از آن بطور مستقیم تجربه کرده و یا به صورت غیرمستقیم متحمل شده‌­اند.

چرا در کشور ما سیل می آید

 ربیعی عوامل موثر در بروز سیل و علت تشدید آن را عوامل اقلیمی، خصوصیات منطقه­اي و حوضه­اي و عوامل انسانی عنوان کرد و گفت: در کشورهاي مختلف جهان بسته به موقعیت جغرافیایی و شرایط طبیعی حوضه­هاي آبریز آن و همچنین با توجه به فرهنگ، سنت­ها و آداب و رسوم زندگی مردم و نحوه رشد جمعیت، تاثیر هر کدام از این عوامل متفاوت است.

وی اضافه کرد: بنابراین نمی­توان بارندگی شدید را در همه کشورها عامل اصلی ایجاد خسارت دانست، لذا براي ریشه­یابی دلایل وقوع سیل و خسارات ناشی از آن بایستی به هر کدام از عوامل ذکر شده، در هر کشور، توجه نموده و چه بسا ترکیبی از عوامل موجب وقوع سیل و تشدید خسارات باشند.

این محقق و پژوهشگر اضافه کرد:باتوجه به شرایط اقلیمی، بخش مهمی از کشور جزو مناطق خشک و نیمه خشک به شمار می­رود و ایران هفتمین کشور سیل خیز جهان است، در چنین شرایطی بارش کافی براي استقرار سریع پوشش گیاهی و حفظ خاك وجود نداشته و از سوي دیگر، بارش­ها با شدت زیاد در زمان­هاي کوتاه و دارای ضریب تغییرات بسیار شدید می­باشد که به سطح دامنه­ها رسیده و باعث ایجاد سیل می­گردند.

 ربیعی یادآور شد: خصوصیات منطقه­اي و حوضه­ای که ویژگی­هاي محیطی که دریافت­کننده بارش می­باشد اثر زیادي روي شدت و حجم سیل­ها دارد. از مهم­ترین عوامل حوضه­اي می­توان به وضعیت زمین­شناسی، پوشش گیاهی، مساحت، شیب و شبکه زهکشی اشاره کرد.

وی ادامه داد: شرایط اقلیمی و خصوصیات حوضه از عوامل طبیعی وقوع سیلاب هستند، اما از طرفی عواملی که موجب افزایش خسارات و گسترش آثار آن نسبت به سال­هاي گذشته شده­اند بیشتر ریشه مصنوعی دارند، که از آن به عنوان عوامل انسانی یاد می­شود.

این محقق درباره اثرات انسانی تخریب محیط زیست و منابع طبیعی در کشور گفت: تغییر کاربري، تخریب پوشش گیاهی که با توجه به شرایط نامناسب اقلیمی در بخش وسیعی از کشور، زمینه لازم براي استقرار سریع پوشش گیاهی وجود ندارد و تخریب در پوشش می­تواند مشکلات زیادي را ایجاد کند.

وی اضافه کرد: چراي مفرط دام و از بین بردن جنگل­ها و مراتع، شیوه­هاي نادرست شخم­زنی و کشاورزي و توسعه راه­ها و شهرها بدون توجه به جنبه­هاي زیست­محیطی، امروزه نقش­مهمی در کاهش ­نفوذپذیري خاك و زمان تمرکز و افزایش فرسایش ­و حجم سیلاب­ها داشته است.

ربیعی ادامه داد: فرسایش خاک سبب گل آلود شدن سیلاب می­شود که نتیجه آن خرابی و خسارت بیشتر است، زیرا طبق قانون ارشمیدس با افزایش غلظت آب، اجسام سنگین را بطور شناور با جریان آب حرکت می­دهد.

وی ادامه داد:برداشت بی­رویه از منابع شن و ماسه رودخانه­اي و تغییر شرایط تعادلی رودخانه­ها، ساخت و سازها و تجاوز به حریم و بستر رودخانه­ها، احداث سازه­هاي متقاطع بدون توجه به هیدرولیک­ جریان و تغییر مسیر طبیعی آبراهه­ها و رودخانه­ها از مسیر بستر طبیعی خود و کشت و زرع در این مسیرها، باعث تغییر الگوی زهکشی طبیعی و جاری شدن جریان­های بیش از ظرفیت آبراهه­ها و مسیل­های شهری می­شود.

کارشناس ارشد حوزه منابع آب اضافه کرد:  نتیجه­ این اقدامات افزایش خسارات سیل است، این مسئله منجر به تشدید خطر سیل خیزی و آب گرفتگی معابر و افزایش هزینه­های نگهداری شهر و خسارات احتمالی جانی و مالی را بطور چشم­گیری افزایش می­دهد.

ربیعی یادآور شد: طراحی و اجراي نامناسب انواع سازه­ها در اطراف رودخانه، نه تنها در هنگام وقوع سیل موثر نمی­باشند، بلکه با تخریب آن­ها در جریان سیل، موج سیل به­ صورت ناگهانی با حجم و سرعت قابل توجه، خسارات فراوانی را در مسیر خود ایجاد می­کند.

وی بیان کرد: در برنامه­ریزي منابع آب و طراحی پروژه­هاي آبی پیش­بینی­هاي هیدرولوژیکی به صورت مقادیر حدي‌تراز آب(حداکثر و حداقل) مورد استفاده قرار می­گیرند و عدم توجه به حداکثر بارش محتمل (PMP) و دوره بازگشت مناسب ویژه هر حوضه آبریز، سبب ناکارآمدی و تخریب پروژه در زمان وقوع سیل می­شود که خسارات زیادی برجای گذاشته و یکی از دلائل اصلی تشدید سیل می‌شود.

آیا می توان جلوی سیل را گرفت؟

وی با اعلام اینکه بطور کلی جلوگیری از سیل امکان پذیر نیست، افزود:مدیریت سیل یکی از اقدامات فراگیر در اقصی نقاط کشور است،از جمله روش­های مدیریت سیلاب­ سازه­ای و غیر سازه­ای است.

ربیعی ادامه داد:روش­های سازه­ای مشتمل بر احـداث تاسيـسات و اقدامات فيزيكي براي مقابله با سيلاب بوده از جمله این روش­ها، سد يا سيل بند که سبب محدود کردن سیلاب می­شود، احداث سد خشکه چین، فاروئينگ، بانكت که باعث نفوذ آب به داخل خاک و کنترل فرسایش می­شود، تبديل اراضي پـست و گـود شهرهاي بزرگ به پارك و فضاي سبز، ايجاد سطوح نفوذپذير در سطح شهر و عدم تبديل زمين­هاي آزاد به سازه­هاي شهري، جداسازي سيستم­هاي مختلط دفـع رواناب­ها و فاضلاب­ها می­باشند، که باید از نظر فنی، اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی مورد ارزیابی قرار گیرند.

وی یادآور شد: روش­هاي غير سازه­ای با هدف کمینه کردن پیامدهای وقوع سیل  بوده به  اقداماتي گفته مي­شود كه در آن­ها به جاي مهار فيزيكي سيلاب­ها، بـر اسـتفاده معقول از اراضي سيل­گير و دشت­هاي سيلابي تاكيد مي­گردد تا حجم خسارات محتمل كاهش يابد، از جمله روش­های غیر سازه­ای نظیر مدیریت حوزه­های آبخیز، پهنه بندی سیلاب دشت و اعمال مقررات خاص کاربری این اراضی، ایجاد سیستم­های هشدار سیلاب و اطلاع رسانی رخداد سیلاب پیش از وقوع و ... که بسیار کم هزینه می­باشند.

 ربیعی ادامه داد:پيش­گيري از وقوع سيل استفاده از روش­هاي عمليات سازه­ای و غيـر سازه­ای امـري ضـروري است و در بكارگيري هر يك از روش­ها توجـه بـه نـوع خاك، آب و هوا، پوشش گياهي، محـدوده ساخت و ساز و... نيز لازم است،در مدیریت سیلاب باید پایداری عوامل اقتصادی، زیست­محیطی و اجتماعی تواما در نظر گرفته شوند.

 این محقق خاطر نشان کرد: مدیریت منابع آب در حوضه بسیار پیچیده می­باشد و عدم قطعیت­های زیادی وجود دارد که باید در نظر گرفته شود، مدیریت یکپارچه منابع آب صرفا برای شرایط کمبود آب نیست، بلکه برای شرایط پرآبی مانند وقوع سیل هم باید مد نظر قرار گیرد، با مدیریت منابع آب می­توان از خسارات مالی و تلفات جانی که در اثر وقوع سیل بوجود آمده است جلوگیری کرد.

وی ادامه داد: اگر توسعه در بخش­های کشاورزی، صنعت و شهرنشینی با توجه به مدیریت منابع آب و ملاحظات زیست محیطی صورت گیرد می­توان از وقوع پدیده­ای مثل سیل بهره مثبتی برد، به عنوان مثال پرشدن تالاب­ها که باعث جلوگیری از ریزگردها می­‌شود، احیا پوشش گیاهی،مرتع و جنگل، تغدیه سفره­های آب زیرزمینی و از همه مهم­تر از تلفات جانی به شدت کاهش می­یابد. 

 ربیعی یادآور شد: از جمله عواملی که سبب مدیریت سیلاب در حوضه آبریز با توجه به مدیریت منابع آب و ملاحظات زیست محیطی می‌شود را تهیه نقشه‌­هاي پهنه‌­بندي سیل و پیاده­سازي حد بستر و حریم رودخانه‌­ها به منظور مدیریت توسعه سیلاب دشت،كنترل مستمر بستر سيلابي و رعايت حريم مسيل­ها و رودخانه­ها و منطقه بند­ي سيلاب دشت، مطالعات آبخوان­داري و پخش سیلاب به منظور استفاده موثر از جریان سیل و کاهش خسارات،آبخیزداري شامل عملیات بیولوژی و مکانیکی به منظور تقویت پوشش گیاهی و احیا جنگل­ها که  باعث حفاظت خاک و افزایش نفوذپذیري و در نتیجه کاهش پتانسیل سیل خیزي منطقه،عدم دخالت در مسيل­ها و دست­كاري آب گذرها،بهسازی آبندان­ها و لایروبی و بازگشایی مسیر رودخانه به منظور افزایش ظرفیت عبوري جریان،توجه دقيق و كافي در رعايت ضوابط و استانداردهاي شهرسازي،مطالعات اصلاح و تغییر کاربري اراضی و ارائه کاربري هاي مجاز خصوصا با توجه به مطالعات پهنه بندي سیل و سیل خیزي در کوتاه مدت و دراز مدت  است.

وی با اعلام اینکه براي شهرهايي كه در معرض تهديد سيل قرار دارند،مطالعات لازم، طرحي تحت عنوان طرح جـامع كنترل و مهار سيلاب تهيه  می‌شود، افزود: در این مدت همه حوزه آبریزی مورد بررسی قرار گرفته تا بدین وسیله خسارات ناشی از سیل را کاهش داد.

ربیعی ادامه داد: با مدیریت صحیح و استفاده از دانش متخصصین در زمینه مدیریت منابع آب و محیط زیست و مشارکت مردم بتوانیم از خسارات مالی و مخصوصا تلفات جانی سیلاب جلوگیری کنیم و به حداقل برسانیم و دیگر شاهد حوادث تلخ و ناگوار  در کشور نباشیم.

انتهای پیام/

زمان انتشار: یکشنبه ۲۵ فروردین ۱۳۹۸ - ۰۷:۰۰:۰۰

شناسه خبر: 77092

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
اشتراک گذاری مطالب