وضعیت علوم شناختی در ایران؛

علوم شناختی پروژه‌ای در حال پیشرفت است/این رشته نیروی متخصص کم دارد

رهبر معظم انقلاب در دیدار جمعی از محققان پژوهشکده علوم شناختی بر لزوم تلاش همه‌جانبه و شبانه‌روزی برای پیشرفت بیش از پیش در این علوم تأکید کردند و گفتند: شتاب حرکت علمی کشور نباید کاهش یابد و یا متوقف شود، بلکه این شتاب باید برای سالهای طولانی و تا رسیدن به نقطه اوج علمی حفظ و تقویت شود.

به گزارش خبرگزاری علم و فناوری استان بوشهر؛ رهبر معظم انقلاب در دیدار جمعی از محققان پژوهشکده علوم شناختی بر لزوم تلاش همه‌جانبه و شبانه‌روزی برای پیشرفت بیش از پیش در این علوم تأکید کردند و گفتند: شتاب حرکت علمی کشور نباید کاهش یابد و یا متوقف شود، بلکه این شتاب باید برای سالهای طولانی و تا رسیدن به نقطه اوج علمی حفظ و تقویت شود.

 

سخنان ارزشمند رهبر معظم انقلاب ما را بر این داشت که به تهیه گزارشی درباره علوم شناختی از نگاه رهبری، نقش علوم شناختی در پیشرفت و توسعه علمی در دانشگاه‌ها، بررسی چیستی و چرایی علوم شناختی و کاربردهای آن بپردازیم. در ادامه با ما همراه باشید.

 

تاریخچه علوم شناختی

علوم شناختی در دهه 50 میلادی به صورت یک جنبش روشن فکری که اغلب به نام انقلاب شناختی از آن یاد می شود، آغاز شد.

از اواخر دهه 50 و اوایل دهه 60 قرن بیستم میلادی نگاه محققان به ذهن معطوف به بررسی بازنمایی های ذهنی و نحوه پردازش آنها شدو از این رهگذر بود که دانشی میان رشته‌ای پیدا شد که امروزه آن را علوم شناختی می نامند.

انجمن علوم شناختی و نشریه علوم شناختی در آمریکا از دهه 1970 بنیان نهاده شد. از دهه 1990 فناوری های تصویربرداری و مطالعه مغز با ابزارهای جدید موجب شد علوم اعصاب سهمی جدی تر در پیشرفت علوم شناختی داشته باشد. دانشگاه های متعددی برنامه های آموزش وپژوهش در این رشته را دایر کردند.

جان مک‌کارتی (زاده ۴ سپتامبر، ۱۹۲۷)، دانشمند آمریکایی علوم رایانه و علوم شناختی بود که در سال ۱۹۷۱ به خاطر خدماتش به پیشرفت علوم کامپیوتر در زمینه هوش مصنوعی، جایزه تورینگ را دریافت کرد.

چیستی علوم شناختی

در گذشته مغز یک جعبه سیاه بود که به راحتی نمی‌توان به اطلاعات درون آن راه یافت اما امروزه تکنولوژی تصویربرداری از مغز، دانشمندان را قادر می‌سازد تا مناطقی از مغز را که فعالانه درگیر تصمیم‌گیری هستند به خوبی تحلیل کنند. دانشمندان حتی گاهی می توانند از روی میزان فعالیت های مختلف مغز پیش بینی کنند که شما کدام گزینه را انتخاب می کنید؟!!!

امروزه این کار توسط علوم شناختی ممکن شده است، اگر بخواهیم یک تعریف جامعی از علوم شناختی بگوییم می‌توان گفت این علم به مطالعه علمی و بین رشته‌ای ذهن و فرایند‌های آن، می‌پردازد که به آن علوم شناختی (Cognitive science) اطلاق می‌شود. این شاخه از علم، به بررسی ماهیت، وظایف و کارکرد‌های شناخت (با در نظر گرفتن معانی گسترده آن) می‌پردازد.

علوم شناختی یکی از دانشهای نو است، این رشته از زیرمجموعه های علم اعصاب، روان شناسی، زبان شناسی، هوش مصنوعی و فلسفه ذهن تشکیل گردیده است و کاربرد وسیعی در رشته های فرعی مانند پزشکی، آموزش و پرورش، جامعه شناسی، سیاست، علوم اطلاعات، ارتباطات و رسانه های گروهی، مهندسی پزشکی، مهندسی فرمان و کنترل و حتی علوم دفاعی و جنگ پیدا کرده است.

یکی از جالب ترین یافته های علوم شناختی این است که طی تصمیم‌گیری، مناطق متفاوت مغز با یکدیگر رقابت می‌کنند. به همین خاطر بخش مسوول احساسات ما در تضاد و درگیری با بخش حاکم بر منطق است.

تاریخچه علوم شناختی در ایران

اولین تلاش جهت معرفی علوم شناختی در ایران را باید به نام مرحوم دکتر لوکس استاد برجسته دانشکده فنی دانشگاه تهران ثبت کرد، به همت آن مرحوم در سال 1375 "پژوهشکده سیستم های هوشمند" در مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات تاسیس شد که ریاست آن تا سال 1377 بر عهده آن مرحوم بود و در فاصله سال 1377 تا 1381 ریاست آنرا دکتر شاهین روحانی بر عهده داشت. در سال 1381 پژوهشکده سیستم های هوشمند به "پژوهشکده علوم شناختی" تغییر نام یافت و دکتر حسین استکی ریاست آن را بر عهده گرفت که هنوز با همین نام به فعالیت خود ادامه می دهد و دوره دکتری علوم اعصاب شناختی (گرایش مغز و رایانش) را ارائه می دهد.

از سوی دیگر در سال 1377 به همت دکتر سید کمال خرازی و تنی چند از اساتید روان شناسی و روان پزشکی موسسه مطالعات علوم شناختی به عنوان یک موسسه غیر انتفاعی با هدف انجام پژوهش در زمینه علوم شناختی تأسیس گردید که ریاست آن با دکتر جواد علاقه بند راد بود. در سال 1382 این موسسه توانست مجوز برگزاری دوره های دکتری و کارشناسی ارشد را از وزارت علوم دریافت کند و تحت عنوان «پژوهشکده علوم شناختی» به تربیت دانشجو بپردازد. ریاست این پژوهشکده به ترتیب پس از دکتر علاقه بند راد با دکتر حمید رضا نقوی، دکتر رضا زمانی و دکتر حمید رضا پور اعتمادبوده است.

در سال 1391 بر اساس مفاد سند مزبور، ستاد راهبری توسعه علوم و فناوریهای شناختی در معاونت علمی و فناوری رئیس جمهور تاسیس و دکتر سید کمال خرازی به دبیری این ستاد منصوب گردید. ستاد عملاً از تابستان سال 1391 کار خود را آعاز و به تمهید مقدمات پرداخت. هم اینک ستاد راهبری توسعه علوم و فناوریهای شناختی فعالانه در جهت اجرای وظایف محوله در سند راهبردی تلاش می کند و با تاسیس پایگاه اطلاع رسانی خود با آدرس www.cogc.irبه حمایت از دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی، اساتید و دانشجویانی که در حوزه علوم و فناوریهای شناختی به پژوهش اشتغال دارند می پردازد.

حوزه های کاربردی علوم شناختی

حیات انسان و جامعه وابسته به کارکردهای مغزی اوست، که امروزه گسترش تکنولوژی این شناخت و درک این امور ممکن شده است، در این میان هوش مصنوعی و ساخت رایانه هایی که بتواند وظایف انسان را انجام دهند، پزشکی و جبران آسیبهای مغزی و شناختی، آموزش و پرورش، سلامت روانی و اجتماعی، سیاست و افکار عمومی، امنیت و دفاع، اقتصاد و بهزیستی، مهندسی و رابطه انسان و فناوری از اهمیت بیشتری برخوردارند.

همه این حوزه ها با علوم شناختی رابطه ای تنگاتنگ دارند و به همین دلیل رشته هایی چون هوش مصنوعی، آموزش و پرورش شناختی، روان درمانی شناختی، شناخت اجتماعی و روان شناسی سیاسی، روان شناسی تحلیل اطلاعات و رسانه های گروهی، علوم دفاعی شناختی، اقتصاد شناختی، مهندسی شناختی و غیره پدید آمده اند تا با استفاده از یافته های علوم شناختی در باره مغز و ذهن انسان، زمینه استفاده بهینه از این ودیعه الهی را فراهم ساخته، کاستیهای آنرا جبران و از بروز خطاهای ذهنی انسان جلوگیری نمایند.

 در زیر به برخی از این حوزه‌های کاربردی مختصراً اشاره می‌شود:

هوش مصنوعی

 

هوش مصنوعی دانش ساخت رایانه‌هایی است كه بتواند كارهایی را انجام ‌دهد كه انجام آن توسط انسان نیاز به هوشمندی و شعور دارد. با پیشرفتهایی كه در زمینة هوش مصنوعی و تولید سامانه های هوشمند به دست آمده است می توان بین شناخت طبیعی و شناخت مصنوعی پیوند بر قرار کرد. از جمله استفاده از رایانه هایی است كه معلولین می توانند با امواج مغزی خود آنرا اداره كنند و مثلاً مطالب خود را بدون استفاده از انگشتان خویش بر روی آن تایپ کنند، یا رایانه هایی كه امواج مغزی فرد معلول را به كلام تبدیل می نماید.

تولید دست و پای مصنوعی نیز دست آورد دیگر دانشمندان علوم شناختی است كه با اتصال به سلسله اعصاب فرد می تواند فقدان عضو او را جبران کند.

تقویت شناختی

 

تقویت شناختی به معنای ارتقاء توانمندیهای مغز در زمینه کارکردهای شناختی از جمله ادراک، توجه، هشیاری، حافظه، تصمیم‌گیری، تجزیه و تحلیل، استدلال، تعادل خلقی و غیره می‌باشد. رشته‌هایی از جمله علوم رایانه، مهندسی پزشکی، سلولهای بنیادی، الکترونیک، بیومکانیک، فناوری نانو و عصب شناختی رایانه ای همگی در صدد تولید مواد دارویی، وسایل و روشهایی هستند که بتواند، توانمندیهای شناختی انسان را افزایش دهد.

تشخیص

عملكرد حوزه تشخیص در هوش مصنوعی ایجاد الگوریتمها و تكنیكهایی است كه بتواند تشخیص ‌دهد آیا رفتار یك سیستم خاص بهنجار است یا خیر. اگر سیستم به درستی كار نكند الگوریتم مذكور باید قادر به تشخیص محل دقیق اختلال و نوع اختلال باشد.در این حوزه می‌ توان از سیستمهای خبره نام برد.

روباتها    

 

    

روبات یك عامل مصنوعی الكترومكانیكی است كه ظاهر و حركاتش هدف و مقصود معینی را دنبال می‌كند. روباتها را می‌‌توان براساس عملكردشان به دو گروه صنعتی و خانگی تقسیم كرد.

بازیهای رایانه ای

در بازیهای رایانه ای، بازیگرها طوری طراحی می‌شوند كه هوشمند به نظر می‌ آیند. نمونه برجسته استفاده از این فن‌آوری را می‌توان در شطرنج باز Deep Blue، ساخته IBM مشاهده كرد که توانست گاری كاسپاروف قهرمان شطرنج جهان را در سال 1996 شکست دهد.

روان درمانی شناختی

رشته روان درمانی شناختی به عنوان رویکردی جدید در روان شناسی بالینی و روان پزشکی توانسته است توفیقات قابل توجهی را در درمان اختلالات رفتاری و روانی به ارمغان آورد. از جمله توفیقات روان درمانی شناختی، معالجه معتادین به مواد مخدر است، به طوری که موثر بودن این رویکرد به خوبی به اثبات رسیده است.

اقتصاد شناختی

یکی از مسایل مهم در اقتصاد و بازرگانی مقوله تصمیم گیری و داوری است. تصمیم گیری و عوامل موثر در آن موضوع مورد علاقه علوم شناختی به ویژه روان شناسی شناختی و زبان شناسی شناختی نیز می باشد. اقتصاد شناختی در کنار نظریه های دیگر تصمیم گیری همچون انتخاب عقلانی موسع یا محدود ، نظریه بازیها، نظریه پویایی سیستمها می تواند به درک فرایند تصمیم گیری در اقتصاد و بازرگانی کمک کند.

مهندسی شناختی

رابطه انسان و فناوری، به ویژه ماشین، موضوعی است که در مهندسی شناختی مورد مطالعه قرار می گیرد. در این زمینه راههای بهبود فناوریها و ماشین آلات به نحوی که کاربرد آنها برای انسان مطلوب تر باشد و نیز بررسی خطاها و اشتباهاتی که در هنگام استفاده از آن، به ویژه در مراکز حساسی چون نیروگاهها، برجهای فرودگاه وتاسیسات هسته ای ممکن است رخ دهد، از موضوعاتی است که مورد علاقه مهندسی شناختی است.   

معرفی علوم شناختی از کلام دبیر ستاد علوم شناختی، کمال خرازی

دانش علوم شناختی ماهیت بین رشته ای دارد و با بهره گیری از رشته های مختلف می توان در شناسایی کارکردهای مغز و ذهن و نیز بررسی پدیده های روان شناختی و اجتماعی گام های مفیدی برداشت.

علم روانشناسی به برکت پیشرفت علوم شناختی و ظهور فناوری های نوین مطالعه مغز، در حال تغییر است بطوری که اگر روانشناسی در گذشته تحلیل رفتارهای انسان بدون دسترسی و اطلاع از نحوه کار جعبه سیاه مغز بود، امروزه به کمک فناوری های پیشرفته تصویربرداری و ثبت سیگنال های مغزی و تحریکات الکتریکی و مغناطیسی فراجمجمه ای و کاشت الکترود در مغز و سایر روشهای علمی به عنوان یک علم تجربی و آزمایشگاهی مطرح است.

امروزه با توجه به توسعه و پیشرفت فناوری های نوین عملکرد مغز انسان سالم مطالعه و اختلالات مغزی براساس نشانگان های زیستی و نورونی شناسایی می شود و این در پیشگیری و تشخیص بیماری ها و نیز توانمند سازی و ارتقای کارکردهای ذهن و مغز انسان ها یک گام اساسی است.

برای شناخت پدیده‌ها، باید نگرش بین رشته‌ای هرچه بیشتر در دانشگاه‌های ترویج شده و ارتباط قوی‌تری میان گروه‌های تخصصی و اساتید رشته‌های مختلف برای مطالعه پدیده‌ها بوجود آید. در دانشگاه های برتر دنیا به جای دپارتمان، گروه‌های تخصصی برای حل مسأله تشکیل می شود و اساتیدی که می‌توانند به حل یک مساله کمک کنند گرد هم جمع می‌آیند.

نتیجه گیری

علوم شناختی پروژه‌ای در حال پیشرفت است که از دهه‌ی ۱۹۵۰ میلادی آغاز شده و نام «علوم شناختی» در سال ۱۹۷۳ به آن داده شده است. این شاخه از علم هنوز در ابتدای راه قرار دارد و افق‌های بسیاری برای گسترش و پژوهش دارد.

خوشبختانه کشور ما صاحب پژوهشگاهی است که بسیاری از نخبگان را دور هم جمع کرده و با دیدی رو به آینده علومی را گسترش داده که گرچه ممکن است به همین زودی و در کوتاه مدت شاهد نتیجه آن نباشیم، اما آینده را از آن ما خواهد کرد.

در این مسیر دچار کمبودهایی از جمله نبود متخصص در این علوم هستیم که این احساس نیاز می‌شود با توجه به بیانیه گام دوم انقلاب که خطاب به جوانان است، تحصیل و فراگیری این علوم با جدیت دنبال شود و مسئولین امتیازاتی به فراگیران این علوم اختصاص دهند.

که شنیده می‌شود ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی معاونت علمی  از چاپ کتاب‌هایی که موضوع آن مرتبط با علوم شناختی و زیر مجموعه این حوزه شامل علوم انسان‌شناسی، روان شناسی، علوم اعصاب، زبان شناسی، هوش مصنوعی و فلسفه ذهن است، حمایت می‌کند.

 

صفحه علوم شناختی در آپارات دنبال کنید

 

انتهای پیام/حسینی مفرد

زمان انتشار: پنج شنبه ۲۰ تیر ۱۳۹۸ - ۱۳:۱۹:۲۸

شناسه خبر: 78758

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
اشتراک گذاری مطالب