علم و فناوری بررسی می کند:

سه چهارم فارغ التحصیلان دکتری مازاد بر نیاز کشور هستند

تغییر نگاه دانشجویان به دوره دکتری، از مسیر دستیابی به اشتغال دولتی و پشت میز نشینی به بستری جهت کسب مهارت، شکوفایی خلاقیت و خودکارآفرینی قادر به کاهش توقعات آنان و افزایش اشتغال مبتنی بر کارآفرینی و تولید در کشور خواهد شد.

به گزارش خبرگزاری علم و فناوری از گیلان؛ افزایش ظرفیت پذیرش دانشگاه ها در مقطع دکتری و نیز متناسب نبودن مهارت های کسب شده با نیاز بازار کار، منجر به افزایش روز افزون بیکاری در این قشر تحصیل کرده کشورمان شده است.

 

تحقیق محوري، عمده ترین تفاوت دکتری تخصصی با سایر مقاطع تحصیلی

دکتري فلسفه به عنوان یک درجه دانشگاهی اشاره به تخصص در حوزه علوم دارد و به معنی تخصص عالی در علم خاص یا صاحب فلسفه و اجتهاد علمی در حوزه دانشی خاص و رشته ای از رشته هاي دانشگاهی است که یک دوره تکمیلی محسوب می شود. در بسیاري از کشورها این دوره بعد از کارشناسی، کارشناسی ارشد و ارائه یک نوآوري در قالب پایان نامه دوره دکتري تحت عنوان تحصیلات بعد از کارشناسی ارشد و به عنوان یک مدرك علمی توسط دانشگاه ها اعطا می شود. کسی که بتواند به این سطح از تخصص دست یابد مدرکی تحت عنوان «پی. اچ. دی یا دکتري فلسفه» و یا همان «دکتری تخصصی» دریافت می کند.

در رابطه با درجات دانشگاهی، اصطلاح «فلسفه» صرفاً به فلسفه به عنوان یک رشته اختصاص ندارد و در یک مفهوم گسترده تر و با توجه به منشا یونانی به معناي اصلی خود، که «عشق به خرد» است، استفاده می شود. در بسیاري از کشورها، تمام زمینه هاي علمی غیر از الهیات، حقوق و طب سنتی به عنوان فلسفه شناخته می شدند، همچنین در آلمان و سایر کشورهای اروپایی دانشکده هاي علوم انسانی را تحت عنوان دانشکده فلسفه می نامیدند.

در حال حاضر عنوان «دکتر» به کسانی که دکتري تخصصی (دکتري فلسفه) می گیرند، اطلاق می شود. دریافت دانشنامه دکتری نشان می دهد که دانش آموخته بر مفاهیم نظري و کاربردهاي علمی پیشرفته در رشته اي خاص اشراف دارد و واجد مهارت هاي لازم در زمینه آموزش و پژوهش و نیز مهیاي کمک به توسعه رشته تحصیلی خود است.

هر چند که در دانشگاه ها و کشورهاي مختلف واحدهاي درسی متفاوتی پیش بینی شده است، دکتري تخصصی در کل جنبه تحقیقی دارد و یک روش سنتی تحقیق محور است و انجام تحقیق و مشارکت درکار تحقیقی براي اخذ این مدرك لازم است. البته این تنها نوع دکتري نیست که وجود دارد و دوره هایی نظیر دکتري حرفه اي یا دکتري صنعتی در کشورهاي اروپایی و آمریکا و دیگر کشورها ارائه می شود. عمده ترین تفاوت این مقطع با سایر مقاطع مشابه و دکتری هاي دیگر همین تحقیق محوري آن است. براي دستیابی به این مدرك معتبر فرد بایستی دانشی تولید کند که بتواند ادعاي او را در شایستگی کسب این مدرك به اثبات رساند.

 

اهداف برگزاری دوره های دکتری تخصصی

بسیاري هدف از دوره دکتری تخصصی را آماده سازي براي تولید تحقیق اصیل دانسته اند و برخی عنوان کرده اند که اهداف این دوره ها چیزي بیشتر از این بوده و مشتمل بر تدریس و آموزش مهارت هاي لازم براي بازار کار خارج از محیط هاي اکادمیک است. بسیاري از دانش پژوهان بحث تحقیقات تجاري را پیش کشیده و هدف این دوره ها را آمادگی براي تولید دانش در جهت استفاده مستقیم و بلاواسطه ي آن دانسته اند. بعضی دیگر نیز اهداف این دوره را مرتبط با نقش هاي آتی که فارغ التحصیلان ایفا خواهند کرد و استفاده هاي بعدي که از این افراد می شود، می دانند.

طبق آئین نامه دوره دکتری تخصصی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری کشورمان، رسالت و اهداف این دوره ها ایجاد تحول راهبردی در علم و فناوری، توجه بیشتر به پژوهش، تربیت نیروهای متعهد، متخصص و ماهر، تربیت نیروی انسانی نوآور در زمینه های مختلف علوم و فناوری، رفع نیازهای کشور، گسترش مرزهای دانش (مثل تولید دانش جدید، تولید دانش فنی، ثبت اختراع، اکتشاف، نوآوری، آثار بدیع هنری، کتاب تألیفی) و کسب صلاحیت علمی لازم برای انجام فعالیت های پژوهشی عنوان شده است.

آئین نامه دوره دکتری تخصصی دانشگاه آزاد اسلامی نیز شاخص هایی نظیر تربیت افرادی با احاطه یافتن به آثار علمی در یک زمینه خاص، آشنا شدن با روش های پیشرفته تحقیق، دستیابی به جدیدترین مبانی آموزشی و پژوهشی، پرورش افرادی توانمند در نوآوری علمی و تحقیق در رفع نیازهای کشور، گسترش مرزهای دانش در رشته تخصصی و نیز دستیابی به تازه های علمی جهان را از مهمترین رسالت ها و اهداف این دوره ذکر کرده است.  

 

نقش تعیین کننده دانشجویان دوره دکتری در ارتقای کیفیت پژوهش

فلسفه اصلی دوره هاي دکتري را باید تحقیق براي توسعه مرزهاي دانش اعم از بنیادي، کاربردي، توسعه اي و فنی دانست. البته، این بدان معنی نیست که آموزش در این دوره ها مورد توجه قرار ندارد. منتهی باید گفت که آموزش مورد نیاز در دوره هاي دکتري از نظر شیوه و محتوا تا حد زیادي متفاوت با دیگر مقاطع است. بر پایه این دیدگاه فرصت ها براي انجام تحقیق علمی و مشارکت در سایر تلاش هاي دانش پژوهانه دلیل اصلی افراد جهت دنبال کردن دوره دکتري و یا حرفه هیأت علمی است. از منظر اجتماعی نیز انجام تحقیق هاي پیشرفته به مدد دانشجویان تحصیلات تکمیلی، عاملی اساسی براي پیشرفت است.

مطالعات، نشان می دهد کشورهایی که برنامه هاي توسعه خود را برپایه پژوهش تعیین و دانشگاه ها را در این امر هدایت می کنند، براي کیفیت آن اهمیت خاصی قائلند. دانشجویان دوره دکتری شالوده تحصیلات تکمیلی به ویژه دوره هاي دکتری و استاندارد سازي دانشگاه هاي پژوهشی را تشکیل می دهند و نقش آنها همواره درکیفیت پژوهش تعیین کننده بوده است.

به نظر می رسد، اصلی ترین رسالت مورد انتظار از آموزش عالی ایران، طرح اندیشه اي نوین براي برون رفت از بحران معرفتی کنونی جهان و ارائه الگویی مدرن جهت توسعه اي همه جانبه و پایدار و تربیت انسان هاي نوین براي توسعه یافتگی و برتري در این هزاره و توانمندي براي ارائه راه حلی جامع و یکپارچه جهت همه مشکلات بشریت است. اندیشه اي که به تحولات دهه های اخیر در کشور انجامید. شرط کامیابی براي تحقق این رسالت، رقابت با دیگر اندیشه هایی است که چنین داعیه اي دارند، بازخوانی مستمر آرمان ها و بومی و اجرایی کردن آنها در تعامل و همکاري سازنده با همه عناصر موجود در زیست بوم هاي معرفتی و اجتماعی جهانی و ملی است.

 

مهارت هاي مورد نیاز برای دانشجویان دکتري

نیازهاي دانشجویان دکتري طیف متنوعی از نیازهاي مهارتی- کاربردي، نگرشی و دانشی را در بر می گیرد که متاثر از شرایط کلی حاکم بر آموزش عالی و موقعیتی است که دانشجویان در آن قرار گرفته اند.

بیانیه مرکز موسسه تضمین کیفیت تحصیلات عالی انگلستان در سال 2011 میلادی، یک چارچوب عملی براي طرح ریزي انتظارات و مهارت هایی که از دانشجویان دکتري در پیگیري مسیر آکادمیک انتظار می رود، فراهم آورده است. موسسه مذکور اعطاي مدرك دکتري را براي دانشجویانی مجاز می داند که از توانمندي هاي خلق و تفسیر دانشی جدید بر اساس دانش موجود که منجر به انتشارات با ارزش شود، کسب و درك دانشی که بتواند در زمینه اي تخصصی و اکادمیک گامی به جلو محسوب شود، توانایی کلی در ایجاد مفاهیم، طراحی و پیاده سازي یک پروژه براي تولید دانش جدید، به کارگیري و درك قوانین و نظام هاي جدید علمی و نیز درك کامل روش هاي علمی براي انجام تحقیقات پیشرفته اکادمیک، برخوردار باشد.

کمیته بررسی یادگیري عمیق و مهارت هاي مورد نیاز قرن بیست و یکم در سال 2012 میلادی، حوزه هاي مهارتی دانشجویان دکتري را تحت عنوان «مهارت مورنیاز قرن 21» مدنظر قرار داده و با طبقه بندي برخی مطالعات انجام گرفته آنها را به مهارت هاي شناختی، بین فردي و درون فردي طبقه بندي می کند. به نظر کمیته مذکور این سه حوزه مهارتی حقایق متمایزي از تفکر بشري را ارائه می دهند و بر مبناي تلاش هاي قبلی براي تعیین و تشخیص ابعاد رفتار انسانی شکل گرفته اند.

مهارت هاي تحلیلی و تحقیقی، مهارت هاي ارتباطی، کارآفرینی، ارتباطات فردي و بین فردي اثربخش، گوش دادن فعال، ارتباطات شفاهی و کتبی، مشارکت و همکاري، اعتماد، خدمات محوري، حل تعارض، مذاکره، خودبیانگري، مهارت در ارائه و معرفی خود، تاثیرگذاري اجتماعی، ایفاي نقش اجرائی، رهبري، دوراندیشی، عملکرد، درون نگري، خودشناسی، نظارت، خودارزیابی و خود توانمندسازي، وظیفه شناسی، یادگیري مادام العمر، یادگیري خودراهبر، توسعه تجارب، خود پنداره حرفه اي، تفکر خلاق، حل مسئله و تصمیم گیري، سواد اطلاعاتی، خلاقیت و ابتکار، مسئولیت پذیري اجتماعی و فردي، پیشگام بودن، بهره وري، سازگاري و انطباق پذیري، تنوع پذیري، اخلاق حرفه اي و حرفه اي گرایی، چاپ کتب و مقالات، سخنرانی، فعالیت هاي بین رشته اي، مدیریت افراد و بودجه از جمله مهمترین مهارت های دانشجویان دکتری بوده که در تحقیقات و بررسی های گوناگون بر روی آنها تاکید شده است.

 

بیش از 81 هزار کارمند دولت مدرک دکتری دارند

مجموع کل کارمندان دستگاه ‌های دولتی به همراه نهادها و موسسات غیردولتی و قوه قضائیه در ابتدای سال 97 بالغ بر 2 میلیون 276 هزار 928 نفر بوده که نسبت به ابتدای سال 96 با کاهش 55 هزار 171 نفری روبرو شده است. در ابتدای سال 97، مجموع تعداد کارکنان دارای مدرک دکتری در دستگاه های اجرایی کشور (مشمول و غیر مشمول قانون مدیریت خدمات کشوری) و نهادهای انقلاب اسلامی بالغ بر 81 هزار و 651 نفر بوده که به تفکیک، 487 نفر در نهاد ریاست جمهوری، 2417 نفر در وزارت آموزش و پرورش، 387 نفر در وزارت امور اقتصادی و دارایی، 120 نفر در وزارت امور خارجه، 41413 نفر در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، 384 نفر در وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، 2873 نفر در وزارت جهاد کشاورزی، 180 نفر در وزارت راه و شهرسازی، 487 نفر در وزارت صنعت، معدن و تجارت، 23516 نفر در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، 187 نفر در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 110 نفر در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، 163 نفر در وزارت کشور، 51 نفر در وزارت ورزش و جوانان، 227 نفر در وزارت نیرو، 1282 نفر در وزارت نفت، 6 نفر در وزارت دادگستری، 1208 نفر در قوه قضائیه، 5916 نفر در نهادها و موسسات عمومی غیر دولتی و 237 نفر در سایر موسسات مشغول به کارند.

 

رشد لجام گسیخته تعداد دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه آزاد اسلامی

آمارهای متفاوتی از تعداد دانشجویان در مقطع دکتری و فارغ التحصیلان و بیکاران با این مدرک در کشورمان ارائه می شود. طبق به روزترین آمار موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی کشور، 86 هزار و 131 نفر در دوره دكتری تخصصی بخش دولتی و همچنین 54 هزار و 946 نفر در دوره دكتری تخصصی بخش غیر دولتی در حال تحصیل هستند. از طرفی در سال تحصیلی 96-95 در مقطع دكتری تخصصی بخش دولتی 8 هزار و 852 نفر و
در بخش غیردولتی، 1 هزار و 255 نفر دانش آموخته شده اند.

بر اساس آمارهای ارائه شده از سوی مرکز آمار ایران، مجموع دانشجویان تحصیلات تکمیلی کشور در سال 1394-1395 نسبت به سال تحصیلی 1385- 1386 با رشد بالاتر از 400 درصد به بیش از 5 برابر افزایش یافته و تعداد آنها از حدود 180 هزار نفر به بالغ بر 968 هزار نفر رسیده است. همچنین تعداد دانشجویان دکتری تخصصی با رشد 423 درصدی بیش از 5 برابر شده است. در همین مدت تعداد دانشجویان دکتری حرفه ای و کارشناسی ارشد به ترتیب حدود 91 و 577 درصد رشد داشته است.

بررسی رشد دانشجویان تحصیلات تكمیلی در دانشگاه های زیرمجموعه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشكی و دانشگاه آزاد اسلامی در بازه زمانی 1389 تا 1394 نشان می دهد كه بالاترین میزان رشد دانشجو در مقاطع كارشناسی ارشد و دكتری دانشگاه آزاد اسلامی به ترتیب به میزان 230 و 673 درصد بوده و پس از آن دكتری تخصصی وزارت علوم تحقیقات و فناوری با 170 درصد و كارشناسی ارشد مربوط به دانشگاه های وابسته به وزارت بهداشت با 155 درصد قرار داشته است.

 

سه چهارم فارغ التحصیلان دکتری مازاد بر نیاز کشور هستند

نگاهی به وضعیت اشتغال در ایران به ویژه طی سال های اخیر نشان می دهد که معضل بیکاری سال هاست که گریبان گیر اقتصاد ملی کشورمان است. بیکاری دانش آموختگان و مهاجرت متخصصان از کشور به امید اشتغال و کسب درآمد، به یکی از مسائل اجتماعی جامعه ما تبدیل شده است.

حدود 1.5 میلیون فارغ التحصیل بیکار بخش بسیار بزرگی از خروجی آموزش عالی ایران را به خود اختصاص داده اند. آمارهای ترکیب تحصیلی جمعیت بیکار کشور از سال 1384 تا 1394 نشان می دهد افزایش نرخ بیکاری در بین فارغ التحصیلان مقطع کارشناسی ارشد و دکتری تخصصی بیشتر بوده است. با نگاهی گذرا به وضعیت دانش آموختگان با سطوح مختلف آموزش، در می یابیم که بیشتر خروجی هاي نظام آموزش عالی کشورمان فاقد توانایی ها و صلاحیت هاي مورد نیاز بازارکار بوده اند؛ بطوری که حتی توان بهره گیري از فرصت هاي شغلی موجود را نیز نداشته اند.

امید شنعه، مدیرعامل بنیاد توسعه کارآفرینی و تعاون استان تهران در اسفند ماه سال 95 از حضور 3 هزار نفر بیکار با مدرک دکتری در تهران خبر داد که به ‌سمت مسافرکشی و بازاریابی هدایت ‌شده ‌اند. فرهاد رهبر، رئیس سابق دانشگاه آزاد اسلامی نیز در بهمن ماه سال 96 از وجود 20 هزار فارغ ‌التحصیل دکتری بیکار و 47 هزار نفر دانشجوی دکتری در سطح کشور خبر داد.

مجتبی شریعتی نیاسر معاون آموزشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری روز چهارشنبه یکم خردادماه سال جاری، در نشست خبری برگزار شده در دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر، ظرفیت جذب هیات علمی برای دانشگاه های كشور را چهار تا پنج هزار نفر عنوان كرد و افزود: سالانه بیش از 20 هزار داشجوی دكتری در دانشگاه های كشور فارغ التحصیل می شوند در صورتی که ۱۵ هزار نفر از آنها مازاد هستند بدون اینكه شغلی متناسب با مدرك خود داشته باشند.

بر اساس طرح رصد اشتغال فارغ التحصیلان دانشگاه ها که توسط معاونت پژوهش و فناوری وزارت علوم به اجرا در آمد و نتایج آن در سال 97 منتشر شد، اطلاعات آماری مربوط به 87 دانشگاه کشور با توجه به محدویت زمانی (فارغ التحصیلان سال 93- 92) جمع آوری و مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که دانشگاه های ولی عصر رفسنجان با 100 درصد، صنعتی سهند تبریز با 100 درصد، میبد با 100 درصد، بهشتی با 100 درصد، محقق اردبیلی با 97 درصد، بوعلی سینا با 95 درصد، سمنان با 94 درصد، علم و صنعت ایران با 93 درصد، سیستان و بلوچستان با 92 درصد، رازی کرمانشاه با 91 درصد، گیلان با 90 درصد، خوارزمی با 85 درصد، کاشان با 84 درصد، ایلام با 82 درصد، شهرکرد با 78 درصد، شهید باهنر کرمان با 77 درصد، زنجان با 70 درصد، بیرجند با 68 درصد و صنعتی شاهرود با 64 درصد، رتبه های اول تا نوزدهم را در میان 87 دانشگاه مورد بررسی به لحاظ میانگین درصد اشتغال فارغ التحصیلان مقطع دکتری به خود اختصاص می دهند.

 

فارغ التحصیلان دکتری کارشناسان R&D می شوند

با توجه به محدودیت استخدام در بخش های دولتی و نیز سیاست گذاری های صورت گرفته برای کوچک کردن دولت طی سال های اخیر، صرفاً کسب مدارج تحصیلی بالا تضمین کننده استخدام در دستگاه های دولتی نخواهد بود، و نگاه ناصحیح به دوره دکتری به عنوان مسیر دستیابی به اشتغال دولتی باید به نگاه صحیحی که این دوره را به بستری جهت کسب مهارت، شکوفایی خلاقیت و خودکارآفرینی تبدیل کند، تغییر یابد.

دکتر محمد سعید سیف مدیرکل دفتر ارتباط با صنعت وزارت علوم در پنجمین نشست مدیران ارتباط با صنعت دانشگاه ‌ها و پژوهشگاه‌ های کشور که در تاریخ ۲۹ تیرماه در محل نمایشگاه بین ‌المللی تهران برگزار شد، از تصمیم این وزارتخانه مبنی بر استخدام دانش ‌آموختگان مقاطع دکتری به شکل کارشناسان R&D خبر داد. اما آیا این تدبیر قادر به پاسخگویی آمار روز افزون فارغ التحصیلان دوره دکتری خواهد بود؟

افزایش لجام گسیخته دانشجویان دکتری و به تبع آن فارغ التحصیلان دکتری خروجی از دانشگاه ها، موجی عظیم از قشر تحصیل کرده بیکار با توقعات بالا را برای بازار کار کشورمان به همراه داشته است که به دلیل آموزش محور بودن و توجه کمتر به پژوهش های کاربردی محصول محور در دوران تحصیل، آینده ای جز پشت‌ میز نشینی و کارهای اداری برای خود متصور نیستند.

چنانچه روند کنونی در تسهیل جذب دانشجویان دکتری تخصصی به ویژه در دانشگاه های غیر دولتی ادامه یافته و نیز در طی دوره ها به جای تربیت متخصصین کارآفرین صرفاً به آموزش و پژوهش های غیرکاربردی و غیر مرتبط با نیازهای جامعه تکیه شود، نتیجه ای جز بحران برای کشورمان به همراه نخواهد داشت. لذا لازم است راهکارهایی همچون بازنگری در سیاست های جذب دانشجوی دکتری، کاهش رشد کمی و افزایش رشد کیفی آموزش در دانشگاه ها، کاهش ظرفیت پذیرش دانشجوی دکتری در دانشگاه های دولتی و آزاد، و جلوگیری از اعطای مجوز برگزاری دوره های دکتری بدون فراهم آوری زیرساخت های مطلوب کیفی در دانشگاه آزاد و ...، در اولویت برنامه های وزارت علوم در این حوزه قرار گیرد.

انتهای پیام/

زمان انتشار: دوشنبه ۱۱ شهریور ۱۳۹۸ - ۰۷:۰۰:۰۰

شناسه خبر: 80869

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
اشتراک گذاری مطالب