با تکمیل زنجیره فناوری فضایی درایران بررسی می شود؛

علوم و فناوری فضایی ایران از دیروز تا امروز/ایران؛نهمین کشور دارنده چرخه کامل فضایی

دستیابی به دانش فناوری فضایی یکی از دستاوردهای سالهای اخیر کشور است و حتی با وجود فاصله زیاد با صنعت ۵۰ ساله فضایی جهان، ایران موفق شده درمیان ۹ کشور صاحب چرخه کامل فناوری ماهواره، جای گیرد.

به گــــزارش خبرگزاری علم و فناوری استان سمنان؛پژوهش های فضایی به دلایل سیاسی، اقتصادی و صنعتی برای ملت ها ارزشمندند. امروزه کارکرد شبکه های ارتباطات جهانی بدون وجود ماهواره ها غیر ممکن است. حتی بسیاری از بخش های زندگی روزمره با پژوهش های فضایی مرتبط است. اما اهمیت پژوهش های فضایی در مرحله نخست، در ارزش علمی آن ها نهفته است.

علوم فضایی چیست؟

در آغاز، پژوهش های فضایی به خاطر کاوش دقیق تر عالم شروع شدند و توسعه یافتند. اخترشناسان از متخصصان علوم فضایی درخواست کردند که موشک ها، ماهواره ها و فضاپیماهایی بسازند تا سیارات منظومه شمسی را از نزدیک بررسی کنند. از سوی دیگر، پژوهش در برخی از زمینه های نجوم و فیزیک بدون بهره گیری از ماهواره ها و فضاپیماها غیر ممکن بود.

پس از آغاز عصر فضا، تکنولوژی فضایی بسیاری از دیگر زمینه های علوم را نیز تحت تاثیر قرار داد. با حرکت ماهواره ها در مدار، شکل دقیق کره زمین به دست آمد و وضعیت گرانش (جاذبه) سیاره ما دقیق تر بررسی شد. هواشناسی و فیزیک جو نیز یکی از علومی بود که فناوری فضایی تاثیر به سزایی در تحول آن داشت. با عکس برداری های فضایی از زمین، مشخص شد که ساختار ابرها و جبهه های هوا در کل کره زمین به هم مرتبط است. با دانستن اطلاعات ماهواره ای بود که امکان پیش بینی وضعیت هوا با دقت زیاد امکان پذیر شد. عکس های ماهواره ای کمک کردند تا تغییرات پوشش گیاهان و تخریب جنگل ها دقیق تر بررسی شوند. در زمین شناسی با بررسی های ماهواره ای، معادن جدیدی کشف شدند. فناوری فضایی موجب پیدایش شاخه های علمی جدیدی در زمینه زیست شناسی و پزشکی شده است. دانشمندان با به کارگیری ایستگاه های فضایی مانند “میر”، شرایط زیست جانوران و انسان ها را در شرایط بی وزنی بررسی می کنند.

اولین فعالیت‌های فضایی ایران

در حوزه ی فعالیت‌های فضایی در سال های قبل از انفلاب شاهد موفقیت های چشمگیر نبودیم.شاید مهمترین اقدام سازمان «سنجش از دور» در آن دوره،‌ ثبت نقاط مداری در 1352 بود. عضویت در COPUOS (كميته استفاده صلح‌آميز از فضاي ماوراي جو سازمان ملل متحد) در سال 1339، عضویت در ITU (اتحادیه جهانی مخابرات) در سال 1345 و امضاء معاهده فضای ماورای جو در سال 1347 از دیگر فعالیت‌های فضایی ایران بود که عمدتاً‌ مقدمات اداری و حقوقی برای فعالیت فضایی را فراهم کرد.

ایران تجربیات تلخی در همکاری فضایی با سایر کشورها داشته است. اولین بار در سال 1352 بود که ایران سفارش ساخت ماهواره زهره را به خارجی‌ها سپرد. نه تنها در 5 سال باقی‌مانده از دوره پهلوی بلکه پس از انقلاب اسلامی نیز پیگیری‌های ایران در ارتباط با روس‌ها جواب نداد و ماهواره زهره هیچ‌گاه به دست ایران نرسید.

از سال 1377 چند پروژه دیگر به ویژه با همکاری کشورها دیگر و با مدیریت سازمان فضایی پیگیری شد اما به تجربیات تلخی برای ایران تبدیل شد. ماهواره سینا با مشارکت روس‌ها ساخته و در سال 1384 پرتاب شد ولی گفته شد که در فضا گم شده است! ماهواره مصباح با مشارکت ایتالیایی‌ها در حال ساخت بود اما هیچ‌گاه به نتیجه نهایی نرسید. لازم به ذکر است سازمان فضایی ایران و شورای عالی فضایی طبق مصوبه آذرماه 1382 مجلس شورای اسلامی تشکیل شد. رئیس این سازمان، به عنوان دبیر شورای عالی فضایی و رئیس‌جمهور به عنوان رئیس شورای عالی تعیین شد.

ماهواره ملی امید در تاریخ 14 بهمن 1387 توسط پرتابگر بومی داخلی سفیر 2 با موفقیت کامل به مدار پرتاب و ماموریت خود را آغاز کرد که مطابق محاسبات می‌بایستی در نیمه اول اردیبهشت 1388 عمر مداری آن به سر می‌آمد.

ماهواره ملی امید یک ماهواره تحقیقاتی پژوهشی با وزن 27 کیلوگرم و ابعاد 40×40×40 سانتیمتر مکعب و با ماموریت مخابراتی بوده است. این ماهواره تمام ماموریت‌های محوله خود را بخوبی انجام داد که آخرین دستاورد این پروژه عظیم ملی، مطالعات مداری و بررسی‌های محوله در خصوص تغییر ارتفاع ماهواره‌ها در مدارهای نزدیک زمین بوده است.

بومی سازی تحقیقات علوم فضایی

نخستین بار در جنگ تحمیلی بود که گروهی از مهندسین در نیروهای نظامی با بررسی بقایای به جامانده از موشک‌های دوربرد عراقی تلاش کردند به فناوری آن پی ببرند اما به دلیل تحریم‌ها و مشکلات مالی دوره جنگ و ضرورت بازسازی کشور و زیرساخت‌ها پس از جنگ،‌ این پژوهش‌ها سرعت چندانی نداشت و در حوزه‌های متوقف شد. در سال 1385 بود که برنامه ده‌ساله توسعه فضایی در هیأت دولت تصویب شد. این برنامه با دو هدف استقرار ماهواره در مدار ژئو و ارسال انسان به فضا، ظاهراً موفق‌ترین برنامه فضایی در طول این چند دهه فعالیت محسوب می‌شود و در طی آن،‌ دستاورهای مشخصی ارائه شد.

پرتاب زیرمداری یک راکت هواشناسی در سال 1386 توسط سازمان صنایع هواوفضا و بازیابی محموله آن نخستین نتیجه این برنامه بود. در سال 1387 ماهواره امید ساخت صاایران با موشک ماهواره‌بر سفیر به پرواز درآمد و امید‌های زیادی را به برنامه فضایی ایران جلب کرد. یک سال بعد ماهواره نوید علم و صنعت توانست با موفقیت در مدار ایران به گردش درآید و تصاویر خود را به صورت منظم برای پایگاه ایران ارسال کند.

ایران از بنیانگذاران سازمان همکاری‌های فضایی آسیا و اقیانوسیه ( آپسکو - APSCO) در سال 1388 گردید که به همراه چند عضو دیگر یعنی چین، پاکستان، اندونزی، مغولستان و تایلند،‌ چند سالی است کار خود را آغاز کرده است.

در بهمن ماه 88 بود که پس از پرتاب موفقیت آمیز کاوشگر یک و 2 به فضا، دانشمندان فضایی کشورمان موفق شدند نخستین بار محموله زیستی را با کاوشگر 3 به فضا پرتاب کنند.

در این کاوشگر با فرستادن کپسول زیستی بر اساس ضوابط و استانداردهای مربوط، جبهه جدیدی از فعالیت‌های علمی در عرصه فناوری فضایی جمهوری اسلامی ایران گشوده شد. کاوشگر 3 از زیرسامانه‌های سازه، محفظه زیستی، تغذیه، ارسال داده‌های تله‌متری، تصویربرداری و ارسال همزمان، رایانه پرواز، سنجش محیطی و بازیابی تشکیل شد.

در مهرماه سال 1389 طبق مصوبه شورای عالی اداری،‌ سازمان فضایی ایران از وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات جدا شده و زیر نظر ریاست‌جمهوری قرار گرفت. در این دوره با ترکیب چند پژوهشکده از جمله پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم و پژوهشگاه جهاد کشاورزی،‌ پژوهشگاه فضایی ایران شکل گرفت.

در مراسم رونمایی از کاوشگر 4 که با حضور رئیس جمهور وقت در بهمن 89 برگزار شد، سرپرست سازمان فضایی کشور از پرتاب کاوشگر 4 بدون موجود زنده برای آزمایش زیرسامانه های آن در اسفند همان سال خبر داد که این وعده در 24اسفند با پرتاب موفق کاوشگر 4 تحقق یافت.

دستاورد دیگر این دوره، پرتاب ماهواره سنجش از دور «رصد» در سال 1390 بود. رصد نخستین ماهواره تصویربرداری ایران بود که تمامی مراحل طراحی، ساخت، تجمیع، تست و آماده‌سازی آن در داخل کشور و توسط متخصصان داخلی صورت می‌گرفت.

در سال 1391 کپسول حیاتی حامل یک میمون (پیشگام) تا ارتفاع 120 کیلومتری زمین پرتاب شده و با موفقیت بازیابی شد. آخرین اقدام نیز پرتاب موشکی با سوخت مایع به فضای زیرمداری در سال 1392 و کاوشگر پژوهش با موجود زنده (فرگام) بود.

در سال 92 هم شاهد پرتاب و بازیابی کاوشگر پژوهش بودیم که حامل دومین میمون فضایی بود. کاوشگر پژوهش که حامل یک میمون از نژاد رزوس بود پس از طی یک مسیر زیرمداری تا ارتفاع 120 کیلومتر، در مدت زمان حدود 15 دقیقه توانست به زمین بازگردد و موجود زنده را سالم بازیابی کند.

خبر پرتاب ماهواره امید به فضا، ماهواره‌هایی که صفر تا صدش توسط دانشمندان ایران ساخته شده بود، امید زیادی را در بین ایرانیان ایجاد کرد. دستیابی به دانش ماهواره‌ای یکی از دستاوردهای ارزشمند ایرانی بود: «می‌توانیم بگوییم که صنعت فضا یکی از دستاوردهای بعد از انقلاب است که از دهه ۷۰ و با سرعت خیلی زیادی دانشمندان ما وارد این حوزه شدند و توانستند تا ۱۷ سال بعد، نخستین پرتاب را داشته باشند.»

در مقالات علمی‌ای که در دنیا منتشر شده است، ایران سریع‌ترین رشد فضایی را برای این که کشوری بتواند ماهواره بسازد و پرتاب کند، دارد: «بخش فضایی را در بخش فناوری‌های پیشرفته دسته‌بندی می‌کنند و دسترسی به آن هم خیلی سخت است. اگر دستیابی به آن انجام شود، دستاوردهای اقتصادی خیلی زیادی هم دارد.»

ماهواره ناهید ۱ در واقع یک ماهواره مخابراتی است. این ماهواره برای اولین بار در کشور، در پژوهشکده سامانه­‌های ماهواره پژوهشگاه فضایی ایران به کارفرمایی سازمان فضایی ایران طراحی و ساخته شده است.ماموریت‌های ماهواره مخابراتی ناهید۱ در راستای دستیابی به فناوری طراحی و ساخت ماهواره مخابراتی زمین آهنگ، مطرح و در یک ماهواره پیاده‌سازی شده است.

ماهواره زمین‌آهنگ ماهواره‌ای است که در مدار زمین‌آهنگ قرار دارد و دوره مداری آن با دوره گردش زمین یکسان است. این‌گونه ماهواره‌ها پس از هر زمان نجومی (در حدود ۲۳ ساعت و ۵۶ دقیقه و ۴ ثانیه) به موقعیت خود در آسمان باز می‌گردد. مزیت ماهواره‌های زمین‌آهنگ این است که نسبت به یک نقطه خاص بر روی زمین و نیز نسبت به ایستگاه‌های زمینی همیشه در یک محدوده از آسمان باقی می‌مانند. ویژگی مشخص ماهواره‌های زمین‌آهنگ این است که همیشه در یک نقطه خاص در آسمان باقی می‌مانند، بدین معنی که گیرنده‌های زمینی این ماهواره‌ها نیاز به جابه‌جایی نداشته و می‌توانند در یک جهت ثابت باشند. ماهواره‌های زمین‌آهنگ اغلب برای اهداف مخابراتی به‌کار می‌روند.

با توجه به اینکه ایران جزو معدود کشورهای دارای فناوری تولید موشک هایی است که می توانند ماهواره به مدار زمین منتقل کنند وهمین فناوری برای تولید موشک های قاره پیما نیز می تواند استفاده شود ایالات متحده حساسیت ویژه ای روی این توانمندی موشکی ایران نشان می دهد.

مقایسه کشورهای اسلامی با کشورهای دنیا
 
بر اساس پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) از میان کشورهای اسلامی 3 کشور ترکیه، ایران و مصر بیشترین سهم را در تولید مقالات در حوزه علوم فضایی در دنیا دارند. به گونه ای که از لحاظ تولید مقالات ترکیه رتبه 39، ایران رتبه 44 درصد و مصر رتبه51 را در این حوزه کسب کردند.

به لحاظ استنادها نیز ترکیه با رتبه 43، ازبکستان با رتبه 51 و مصر با رتبه 55 بیشترین استنادهای جهان اسلام را در دنیا داشتند. رتبه ایران در این شاخص در جایگاه پنجاه و ششم و و مراکش در رتبه پنجاه و هشتم قرار گرفتند.

درآمدهای سالیانه از صنایع فضایی

علاوه بر جنبه کاربردی صنعت ماهواره، جنبه های اقتصادی آن نیز جذاب است. آمارهای منتشره از درآمد صنعت ماهواره حاکی از آن است که صنعت ماهواره دارای درآمد ۲۰۳ میلیارد دلاری در سال است و آمریکا از این بازار پردرآمد، با گردش مالی چندصد میلیارد دلار، سهم ۴۳ درصدی دارد؛ این بررسی ها نشان می دهد که در ۱۰ سال گذشته رشد صنعت ماهواره حدود ۱۱ درصد در سال بوده و نسبت به ۱۰ سال قبل تر ۳ درصد رشد کرده است.

این رشد هماهنگ با رشد جهانی درآمدهای حاصل از مخابرات و صنایع فضایی است به نحوی که درآمد صنایع فضایی حدود ۳۲۳ میلیارد دلار در سال و درآمد جهانی صنعت مخابرات حدود ۵ تریلیون دلار در سال برآورد می شود و صنعت ماهواره زیرمجموعه ای از این دو صنعت است؛ در همین حال درآمد حاصل از پروازهای فضایی، سرنشین دار و فضاپیماهای زیرمداری و بودجه های دولتی ناسا در حوزه فضایی حدود ۱۲۰ میلیارد دلار در سال برآورد می شود.

هم اکنون ۱۲۶۱ ایستگاه ماهواره عملیاتی دور زمین در حال گردش است و این ماهواره ها را براساس کاربرد، ۳۸ درصد مخابراتی و تجاری، ۱۴ درصد مخابراتی دولتی، ۱۴ درصد سنجش از دور،۱۱ درصد تحقیق و توسعه ، ۸ درصد ماهواره مخابراتی، ۸ درصد نظامی ، ۵ درصد علمی و ۲ درصد ماهواره هواشناسی تشکیل می دهند.

بررسی ها نشان می دهد که ۵۷ کشور دنیا حداقل دارای یک ماهواره عملیاتی در مدار زمین هستند و بیش از ۵۰ درصد ماهواره های زمین را ماهواره های مخابراتی تشکیل می دهند؛ هم اکنون ۶۱ درصد از میزان درآمد ۲۰۳ میلیارد دلاری صنعت ماهواره، متعلق به خدمات ماهواره ای و ۲۸ درصد مربوط به تجهیزات زمین، ۳ درصد مربوط به صنعت پرتاب و تنها ۸ درصد متعلق به سازندگان و تولیدکنندگان ماهواره است؛ به طورکل از میزان درآمد ۱۲۲.۹ میلیارد دلاری که از طریق خدمات ماهواره ای در جهان به دست می آید ۱۰۰.۹ میلیارد دلار آن نیز مدیون تلویزیونهای ماهواره ای است که این آمار از کاربردی بودن صنعت ماهواره در راستای ارائه خدمات بیانگر است.

بیشتر بخوانید:

جایگاه ایران در علوم فضایی درسطح منطقه و جهان

حسین صمیمی|رئیس پژوهشگاه فضایی ایران

تقسیم وظایف پژوهشگاههای فضایی و هوافضا/تکمیل زنجیره فناوری فضایی

در مورد تقسیم وظایف دو پژوهشگاه فضایی ایران در ذیل وزارت ارتباطات و پژوهشگاه هوافضا در ذیل وزارت علوم، اظهار داشت: پژوهشگاه هوافضا پیشتر در زیرمجموعه وزارت ارتباطات قرار داشت اما از آن منفک شد و در زیرمجموعه وزارت علوم قرار گرفت.

وی با بیان اینکه حوزه کاری پژوهشگاه هوافضا با پژوهشگاه فضایی ایران کاملا متفاوت است، گفت: پژوهشگاه هوافضا بیشتر روی ساخت کاوشگرها تمرکز دارد و در زمینه ساخت ماهواره ورود نمی کند.

رئیس پژوهشگاه فضایی ایران با اشاره به اینکه پژوهشگاه هوافضا بحث ارسال انسان به فضا را در دستور کار داشت، افزود: موضوع غذا و لباس فضانوردان و شرایطی که بتوان موجود زنده را به فضا فرستاد مواردی است که این پژوهشگاه در آن فعالیت دارد.

صمیمی با تاکید بر اینکه هم اکنون پژوهشگاه هوافضا روی بحث آزمایشگاه زیرمداری که برای ارسال موجود زنده به فضا به کار گرفته شود، کار می کند، اضافه کرد: این آزمایشگاه روی تست زیرسیستم هایی که قرار است برای اولین بار توسعه پیدا کند، فعالیت می کند. به نوعی همکاری دو پژوهشگاه به این منوال است که پژوهشگاه فضایی ایران مشتری بخشی از اقداماتی است که پژوهشگاه هوافضا در زمینه تست زیرسیستم ها در فضا، انجام داده است.

وی گفت: در یک زنجیره تصور کنید که بخش مربوط به آزمایشگاه زیرمداری، پرتابهای زیرمداری و نیز محموله های زیستی توسط پژوهشگاه هوافضا انجام می شود و بخش مربوط به ماهواره ها و خدمات فضاپایه را پژوهشگاه فضایی دنبال می کند و این دو پژوهشگاه در کنار هم، زنجیره توسعه فناوری فضایی در کشور را تکمیل می کنند.

مرتضی براری|رئیس سازمان فضایی ایران

سهم اقتصاد فضایی در تولید ناخالص ملی ۴۵ درصد است

مرتضی براری معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات ایران، گفت: در دستاوردهای بخش فضایی اقدامات خوبی صورت پذیرفته به طوری که اقتصاد فضایی با این فعالیت‌ها شکل گرفته که به شدت در حال رشد است.وی افزود: طی ۱۰ سال گذشته اقتصاد فضایی ۱۳۴ درصد رشد داشته است در حالی‌که اقتصاد دنیا ۱۹.۴ درصد بوده است؛ همچنین سهم اقتصاد فضا امروزه ۴۵ درصد تولید ناخالص ملی را تشکیل می دهد.رئیس سازمان فضایی ایران در ادامه با اشاره به این که باید سهم خود را در اقتصاد فضایی پررنگ‌تر کنیم افزود: در حال حاضر ۷۶ درصد این اقتصاد در دست بخش خصوصی است که به عنوان عصر تجاری فضا مطرح است.وی تاکید کرد: اولویت ما در این بخش شفاف‌سازی و توجه جدی به این موضوع است.

چشم انداز فضایی ایران در آینده چگونه خواهد بود؟

محمد سلیمانی مدیرگروه رشته مهندسی فناوری ماهواره دانشگاه علم وصنعت ایران، چندی پیش با اشاره به اینکه در مراحل اولیه حضور ایران در فضا هستیم و ماهواره‌هایی که دانشگاه به فضا می‌فرستد، ماهواره مهندسی است، خاطرنشان کرد: ایران با فرستادن ماهواره‌هایی از قبیل "امید"، "نوید" و ... عملاً به عضویت باشگاه فضایی درآمده، اما دانشگاه‌ها در تلاشند ماهواره‌هایی با طول عمر بیشتر طراحی کرده و از آن‌ها برای خدمت‌رسانی به عموم مردم استفاده کنند.

وی وجود نیروی انسانی توانمند و باتجربه در این حوزه طی 14، 15 سال اخیر را یادآور شد و تشریح کرد: با توجه به وسعت و جمعیت زیاد کشور و قرار گرفتن در منطقه‌ای که بیش از 400 میلیون جمعیت دارد، می‌توان با همکاری‌های فضایی مشترک با کشورهای همسایه در حوزه‌های مختلف چشم انداز امیدوارکننده‌ای را ترسیم کرد.

نتیجه گیــــری

با وجود اتفاقات مثبت کشور در عرصه فناوری فضایی از بومی کردن ساخت، پرتاب و کنترل ماهواره گرفته تا دستیابی به فناوری ساخت انواع کاوشگرها، هنوز کاربردی شدن فناوری ماهواره در  زندگی مردم و ارائه خدمات از طریق این فناوری، آنطور که باید محسوس نیست.

نظرسنجی های انجام شده از خبرگان، اندیشمندان و صاحب‌نظران حوزه فضایی کشور که سال گذشته با همکاری دانشگاه تهران و انجمن هوافضای ایران انجام شده نیز نشان می دهد که بخش غالب این جامعه آماری، توسعه علم و فناوری و خدمات فضایی را در جهت افزایش رفاه جامعه ضروری می دانند و تمرکز بر همکاری و تعاملات بین المللی در توسعه این فناوری، در درجه بعدی این اهمیت قرار دارد.

انتهای متن/علی صبوری

 

زمان انتشار: پنج شنبه ۲۱ شهریور ۱۳۹۸ - ۱۲:۱۱:۰۳

شناسه خبر: 81100

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
اشتراک گذاری مطالب