باغ مزار حافظ؛ میراث صلح و دوستی

شیراز حق دارد که به عنوان یک جهانشهر مطرح باشد؛ چرا که دو شاعر گرانقدر، یکی سعدی با کلامی استادانه و فیلسوفانه و یکی حافظ با بیانی عارفانه و عاشقانه به جهان شناسانده است.

خبرگزاری علم و فناوری از فارس// حافظ از تاثیرگذارترین شاعران ایرانی است که او را به عنوان رند جهان می شناسند. مکتب حافظ رندی است و رندی اساسی‌ترین اصطلاح در مضمون و محتوای اشعار، نگرش و جهان‌بینی او است. در دو گوشه بالایی سنگ مزار نیز این بیت نوشته شده است: «بر سر تربت ما چون گذری همّت خواه/که زیارتگه رندان جهان خواهد بود.»

شهر شیراز به شهر شعر و ادب در ایران معروف است و مردم شیراز، زبان فارسی را با لهجه شیرازی تکلم می‌کنند. ظهور دو شاعر بزرگ فارسی نو چون حافظ و سعدی کهل با خلق آثار این شاعران، باعث تأثیرپذیری بخش قابل توجهی از جنبه‌های زندگی مردم شیراز از عصر تیموری تا به اکنون شده است. در واقع حافظ با سرودن غزل هایش علاوه بر پیوند دادن فرهنگ ایرانی با فرهنگ اسلام، جهان‌بینی و اندیشه و هنر حافظ را نتیجه می‌دهد.

در عصر حاضر به دلیل ضعف هایی که در تدوین دانشنامه معماری وجود داشته است در ابتدا شرق شناسان غربی به مطالعات معماری و کاوش های باستان شناسی نسبت به هویت و فرهنگ ایرانیان در دوره های تاریخی مختلف پرداختند که در قالب تشکیلات مختلف نظیر انجمن آثار ملی، موزه ایران باستان، دانشکده هنرهای زیبا، فرهنگستان های گوناگون و ...تداوم پیدا کرد.

با نگاهی به تاریخ معماری و توجه به آرامگاه ها و بناهای یادمانی از شخصیت ها و مشاهیر، به اهمیت این موضوع و آثار متعددی از این رویکرد و اقدام پی خواهیم برد. در دوران معاصر با توجه به کم توجهی سلسله قاجار به این روند، با تشکیل انجمن آثار ملی در دوره پهلوی این موضوع اهمیت دوباره یافت و با برنامه ریزی ها و طراحی های صورت گرفته، آثار متعدد و فاخری در سراسر ایران از جمله شیراز چون آرامگاه سعدی و حافظ پدید آمد.

حافظ را دشتی در شمال رودخانه خرم دره موسوم به مصلی شهر شیراز که مکانی خوش آب و هوا بوده، به خاک سپرده اند. وی خود در این باغ زندگی کرده و در زیر درخت چنار مدفون شده است. آرامگاه او از ابتدا در باغی به صورت گنبد دار و بعد ها به به دستور شاهان و حاکمان وقت ترمیم و باز طراحی، که در حال حاضر به صورت طرح و نقشه‌ای مناسب توسط آندره گدار طراحی و اجرا شده است. بر روی سنگ آرامگاه او چنین نوشته اند: چراغ اهل معني خواجه حافظ بجو تاريخش از خاك مصلي.

آندره گدار به عنوان طراح آرامگاه حافظ به دلیل خواسته جناب حکمت، وزیر وقت دوره پهلوی اقدام به طراحی در این زمینه پرداخت؛ او با هنرمندی خود، نسبت به جهانبینی و نگرش حافظ شناخت خوبی پیدا کرده بود و این مجموعه را با توجه به تجربه ناموفق خود در آرامگاه فردوسی و درک مبانی اصول و مفاهیم معماری، با به کار گرفتن عناصر معماری ایرانی و باغسازی ایرانی و همچنین از شیوه های طراحی معماری و باغسازی که خواستگاه غربی و جهانی دارند، بهره جست و اثر کم نظیری را با تلفیق معماری سنتی ایرانی و مدرنیته در بستر موجود، طراحی نمود.

شناخت گدار از فرهنگ و سنت ایرانی در آثار معماریش مشهود است که اغلب بازدیدکنندگان و گردشگران اینگونه تصور میکنند که این مجموعه در تداوم اصول و مفاهیم معماری بومی گذشته و هماهنگی با زمینه طراحی و اجرا شده است.

آندره گدار، هویت آینده ایران را در گذشته آن یافت و اعتقاد دارد: «عالیترین هنر ایران، به معنی حقیقی هنر، همیشه معماری آن بوده است. این برتری نه تنها در دوره هخامنشیان، پارت ها و ساسانیان که آثار ساختمانیشان را میشناسیم محقق است، بلکه در مورد دورۀ اسلامی ایران نیز صادق است. شاید معماری قدیم ایران است که در شکل جدیدش به بهترین و صحیح ترین وجهی معماری اسلام را از نظرهنری و طرز تاثیرش بر تمدن کهن ایرانی به ما می شناساند.»

در سال ۱۳۷۵ هادی میرمیران طرح احیای مجموعه حافظیه را تهیه کرد و این طرح در مراجع قانونی کشور به تصویب رسید؛ اما اجرای «طرح جامع توسعه حافظیه» که در شورای توسعه فرهنگی استان فارس تصویب شد، از سال ۱۳۸۰ آغاز شد. با اجرای این طرح، طی فرایند خرید و تخریب مناطق مسکونی پیرامون حافظیه و افزودن باغ جهان‌نما و باغ‌های اطراف به مجموعه حافظیه، وسعت آن به ۲۰ هکتار با کاربری‌های گوناگون خواهد رسید. برپایی باغ‌موزه مشاهیر ادبی جهان و موزه منطقه‌ای شیراز از طرح‌های پیش‌بینی‌شده در طرح جامع است که هم اکنون توسط اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان فارس، درحال اجراست.

معماری یکی از انواع هنرها است که در مجموعه فرهنگی حافظیه با ترکیب باغ سازی، باغ مزاری منحصر به فرد را در در شهر شیراز به جهانیان معرفی کرده است. توجه به هنر، فرهنگ و ادب در هر دوره از تاریخ ایران با توجه نگرش حاکمان وقت متفاوت بوده که حافظ نیز در دوره ایلخانی و تیموری با هوشمندی اتابکان فارس و پادشاهی ابو اسحاق اینجو به عنوان یک شخصیت هنر پرور، صاحب ذوق و عشرت دوست هم عصر بوده است. حافظ، شاعری هنرمند و هدفمند بود و از تاريخ زمانه اش جدا نبوده و در عصر فترت دوره ايلخانی و تيمور، با درایت و تدابیر حاکمان وقت؛ شيراز در اين اعصار كانون هنر ايران و پناهگاه هنرمندان و انديشمندان شد و با این صلح و دوستی، به نسبت به شكوفايی اقتصادی و هنری رسيد.

سنگ مزار حافظ به ارتفاع یک متر از سطح زمین قرار دارد و به وسیله پنج ردیف پلکان مدور احاطه شده است. بر فراز بارگاهش گنبدی مسی به شکل کلاه دراویش (ترک ترک) بر روی هشت ستون به ارتفاع ده متر، بنا شده و از درون با کاشیهای هفت رنگ معرق کاشیکاری شده است.

طراح نیز علاوه بر طراحی المان بر مزار این شخصیت ادبی، با حفظ چهارستون کریمخانی از دوران زند، آب انبار، آرامگاه قوام و آرامگاه های خانوادگی و ...همچنین با مناسب سازی منظر پیرامونی آن، فضا و مکانی در خور جایگاه، پدید آورده است.

 باغ در فرهنگ ایرانیان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و شیراز از قدیم به داشتن باغ های بسیار و زیبا مشهور بوده است. در باغ مزار حافظیه، دو باغ و ایوانی که مخاطبین را به تعظیم و احترام وا می دارد از مظاهر معماری این مجموعه فرهنگی است.

حافظ در غزلیات خود فرموده است:

منم که شهره شهرم به عشق ورزیدن / منم که دیده نیالوده‌ام به بد دیدن

وفا کنیم و ملامت کشیم و خوش باشیم / که در طریقت ما کافریست رنجیدن

به پیر میکده گفتم که چیست راه نجات / بخواست جام می و گفت عیب پوشیدن

مراد دل ز تماشای باغ عالم چیست / به دست مردم چشم از رخ تو گل چیدن

طبیعت به عنوان نشانه ای از معشوق و محل پرورش قوای روحانی بر زیبایی شناسی منظره این مجموعه اثر گذاشته است. حافظ در توصیف طبیعت به کمال وجود می رسد و هر عنصری از طبیعت را نشانه ای از وجود خدا می بیند. نگاه حافظ به طبیعت، واقع گرایانه است. در واقع منظر، بستری برای بیان موضوع اصلیست که آرامگاه حافظ را به عنوان یک مجموعه فرهنگی منحصر به فرد در ایران و جهان معرفی کرده است.

 

یادداشتی از سعید زحمت کشان، کارشناس معماری و فعال حوزه مدیریت شهری 

انتهای پیام/

زمان انتشار: جمعه ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۹ - ۱۳:۰۲:۵۳

شناسه خبر: 87942

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
اشتراک گذاری مطالب